Máy cắt laser hay plasma không đọc ảnh chụp; nó chỉ đi theo các đường vector khép kín trong một tệp bản vẽ. Vì vậy mọi tranh sắt, kể cả tranh làm theo ảnh gia đình, đều phải qua một bước người vẽ biến ảnh hoặc ý tưởng thành bản vẽ có nét liền, có cầu nối, có độ dày nét phù hợp với tấm thép.
Bước này quyết định tranh có giống ảnh không, có giữ được thần thái không, và có cắt ra nguyên vẹn không. Phần dưới giải thích bản vẽ vector khác ảnh ra sao, ba cách xưởng thường dùng để dựng bản vẽ, những lỗi hay gặp và cách bạn tự kiểm bản vẽ duyệt ngay trên điện thoại.
Vì sao máy cắt cần bản vẽ vector chứ không cắt thẳng từ ảnh
Ảnh chụp là lưới điểm màu; mỗi điểm có độ sáng riêng, chuyển dần từ sáng sang tối. Tấm thép thì chỉ có hai trạng thái: chỗ còn thép và chỗ đã bị cắt bỏ. Không có "xám nhạt" trên một tấm thép một lớp. Bản vẽ vector làm đúng việc đó: nó mô tả các đường bao, mỗi đường là ranh giới giữa phần giữ lại và phần khoét đi. Máy cắt chạy đầu cắt theo từng đường bao này.
Từ đây sinh ra hệ quả mà nhiều người đặt tranh bất ngờ: những gì trong ảnh dựa vào sắc độ, như làn da mịn, bầu trời chuyển màu, bóng râm mềm, đều phải được dịch thành nét và mảng. Người vẽ chọn đường nào giữ, đường nào bỏ, mảng tối nào thành thép đặc, mảng sáng nào thành khoảng trống. Hai người vẽ khác nhau từ cùng một ảnh sẽ cho hai bản vẽ khác nhau rõ rệt.
Tệp bản vẽ thường ở các định dạng mà phần mềm điều khiển máy cắt đọc được, phổ biến là DXF, cũng có xưởng nhận AI, SVG hay PDF vector rồi chuyển đổi. Bạn không cần biết dùng phần mềm, chỉ cần hiểu rằng tệp JPG hay ảnh chụp màn hình không phải là bản vẽ cắt, dù nó trông rất nét.
Ba cách xưởng dựng bản vẽ từ ảnh hoặc ý tưởng
Phần lớn xưởng dùng một trong ba cách dưới đây, hoặc phối hợp. Biết xưởng dùng cách nào giúp bạn đoán trước chất lượng nét.
| Cách làm | Hợp với | Điểm yếu cần để ý |
|---|---|---|
| Tự động dò nét (trace) từ ảnh bằng phần mềm | Hình bóng đơn giản, tương phản rõ: bóng cây, dáng người ngược sáng | Nét răng cưa, nhiều mảnh vụn, chi tiết rơi rời nếu không ai sửa tay |
| Dò nét tự động rồi người vẽ sửa tay | Phần lớn tranh theo ảnh: chân dung, ngôi nhà, thú cưng | Chất lượng phụ thuộc thời gian sửa; làm vội vẫn còn góc gãy |
| Vẽ lại hoàn toàn bằng tay trên phần mềm | Tranh có bố cục riêng, tranh nhiều lớp, tranh khổ lớn | Tốn công nhất, cần người vẽ có tay nghề mỹ thuật |
| Dùng file mẫu có sẵn, đổi kích thước | Tranh mẫu phổ biến làm theo loạt | Chi tiết có thể quá mảnh hoặc quá thô khi đổi khổ nhiều |
Khi xưởng báo "làm theo ảnh trong một ngày", nhiều khả năng đó là dò nét tự động với ít chỉnh sửa. Không sai, nhưng bạn nên xem kỹ bản vẽ duyệt ở những vùng mắt, tay, viền mặt.
Hình khép kín và chuyện phần nào sẽ rơi ra khi cắt
Nguyên tắc nền của bản vẽ cắt: mọi đường cắt phải khép kín, và mọi phần thép giữ lại phải nối với khung tranh bằng ít nhất một chỗ. Phần nào bị đường cắt bao kín hoàn toàn sẽ rơi khỏi tấm thép. Ví dụ dễ hình dung là chữ O: nếu cắt cả vòng ngoài lẫn vòng trong, phần giữa rơi đi là đúng ý; nhưng nếu mắt con cá là một chấm thép nằm giữa khoảng trống, chấm đó sẽ rơi xuống sàn xưởng.
Người vẽ xử lý bằng hai cách. Cách thứ nhất là thêm cầu nối, tức những dải thép nhỏ nối chi tiết "mồ côi" với phần còn lại. Cách thứ hai là đảo âm dương: thay vì để mắt cá là thép trên nền trống, ta khoét mắt cá thành lỗ trên nền thép. Đảo âm dương thay đổi hẳn cảm giác của tranh, nên với chi tiết quan trọng như mắt, người vẽ giỏi cân nhắc từng chỗ.
Lỗi hay gặp ở bản vẽ dò tự động là những mảnh vụn nhỏ không nối vào đâu, hoặc nối bằng một sợi quá mảnh, lúc cắt thì rơi, lúc sơn thì gãy. Khi xem bản vẽ duyệt, bạn để ý những chấm, những vệt nhỏ nằm lơ lửng giữa khoảng trắng.
Đơn giản hoá chi tiết: giữ gì, bỏ gì
Giữ đường bao nhận diện. Người xem nhận ra ngôi nhà, con chó hay khuôn mặt chủ yếu nhờ đường bao và vài chi tiết đặc trưng (mái ngói, tai cụp, kiểu tóc). Những thứ này phải giữ rõ, kể cả khi phải làm dày nét.
Bỏ chi tiết dưới ngưỡng cắt. Lá cây xa, vân gỗ, nếp vải nhỏ thường không thể cắt rõ trên thép dày vài milimét. Giữ chúng chỉ tạo ra lỗ li ti, dễ bị sơn lấp và trông bẩn. Người vẽ nên gộp thành mảng hoặc bỏ hẳn.
Gộp sắc độ thành hai, ba mảng. Một khuôn mặt trong ảnh có hàng trăm sắc độ, trên tranh một lớp chỉ còn hai: thép và trống. Trên tranh nhiều lớp có thể thêm vài tầng sâu. Quyết định mảng nào thành thép là quyết định mỹ thuật, không phải máy móc.
Ưu tiên nét liền hơn nét đứt. Đường bao bị cầu nối cắt quá nhiều đoạn trông vụn. Người vẽ giỏi bố trí cầu nối ở chỗ mắt người ít dừng, như trong bóng tối hoặc trùng hướng nét có sẵn.
Tỷ lệ phóng: bản vẽ đẹp ở khổ nhỏ có thể hỏng ở khổ lớn
Một bản vẽ không có kích thước "đúng" cho mọi khổ. Khi phóng to gấp đôi, nét mảnh trở nên vừa phải, nhưng các khoảng trống cũng to ra, tranh có thể trông thưa và cứng. Khi thu nhỏ một nửa, nét vốn vừa phải trở nên mảnh hơn độ dày tấm thép, cầu nối có thể gãy khi cắt hoặc khi sơn, các khe hẹp bị sơn lấp kín.
Ví dụ giả định: một bản vẽ cây đời sống được dựng cho khổ 1,2 m, nét cành nhỏ nhất khoảng 4 mm. Khách muốn bản 60 cm để treo hành lang. Nếu chỉ thu nhỏ, cành nhỏ còn khoảng 2 mm, gần bằng độ dày tấm, dễ cong và dễ gãy. Cách đúng là người vẽ gộp bớt cành, làm dày nét lại cho khổ mới, chứ không bấm thu nhỏ rồi cắt.
Vì vậy, khi bạn đổi kích thước so với mẫu đã xem, hãy hỏi xưởng có điều chỉnh bản vẽ cho khổ mới không. Câu trả lời "chỉ cần scale lại" là chấp nhận được với hình đơn giản, nhưng với tranh nhiều chi tiết thì là tín hiệu cần xem kỹ bản vẽ duyệt.
Tự kiểm bản vẽ duyệt trước khi xưởng cắt
Xưởng làm cẩn thận thường gửi bản vẽ dạng ảnh đen trắng hoặc ảnh phối màu để bạn duyệt. Bạn không cần phần mềm, chỉ cần điện thoại và vài phút:
- Xem toàn tranh ở cỡ nhỏ trên màn hình điện thoại, như người đứng cách tường ba bốn mét. Hỏi chính mình: có nhận ra chủ đề ngay không, bố cục có nặng về một bên không?
- Phóng to từng vùng quan trọng: mắt, tay, viền mặt, đầu lá. Tìm chỗ nét gãy khúc, răng cưa hoặc mỏng hơn hẳn chỗ khác.
- Tìm chi tiết lơ lửng: chấm, vệt nằm giữa khoảng trắng không nối vào đâu. Hỏi xưởng chúng có rơi khi cắt không.
- Đếm cầu nối ở vùng mặt người hoặc vùng chủ thể. Quá nhiều cầu nối cắt ngang nét chính làm hình vụn.
- Hỏi kích thước nét nhỏ nhất và độ dày tấm thép; nét nhỏ nhất nên không mảnh hơn đáng kể so với độ dày tấm (tham khảo, mỗi xưởng có ngưỡng riêng theo máy).
- Với tranh nhiều lớp, xin ảnh từng lớp riêng và ảnh chồng lớp để thấy lớp nào ở trước, lớp nào ở sau.
Ghi nhận xét thành từng ý ngắn, đánh số theo vùng, gửi một lần. Duyệt nhiều vòng lắt nhắt dễ khiến cả hai bên sót sửa.
Khi nào đáng trả thêm cho bản vẽ vẽ tay
Tranh chân dung, thú cưng, ngôi nhà có thật. Người xem quen mặt chủ thể nên chỉ lệch một nét ở khoé mắt hay độ dốc mái là thấy "không giống". Dò nét tự động hiếm khi giữ được thần thái, bản vẽ tay hoặc sửa tay kỹ đáng đồng tiền ở đây.
Tranh khổ lớn treo ở vị trí chính. Bức 1,5 m sau sofa hay sau quầy lễ tân được nhìn gần, nhìn lâu, nhìn hằng ngày. Một đường cong gãy khúc ở khổ này hiện rõ hơn nhiều so với tranh nhỏ ở hành lang.
Tranh nhiều lớp. Tách lớp là việc dựng chiều sâu, máy không tự làm được. Nếu bạn đặt tranh ba lớp mà bản vẽ chỉ là một ảnh dò nét chia màu, kết quả thường phẳng và rối.
Không cần trả thêm khi hình vốn đơn giản. Bóng cây, dáng chim bay, đường chân núi, hoa văn hình học có tương phản rõ thì dò nét rồi chỉnh nhẹ là đủ. Trả tiền vẽ tay cho những hình này thường không làm tranh đẹp hơn đáng kể.
Quyền với bản vẽ và với tranh của người khác
Bản vẽ vector là sản phẩm lao động sáng tạo của người vẽ. Khi đặt làm theo ý riêng, bạn nên thoả thuận rõ ai giữ tệp bản vẽ, xưởng có được bán lại mẫu đó cho người khác hay không, và bạn có được nhận tệp để sau này làm lại ở nơi khác hay không. Nhiều xưởng mặc định giữ tệp và có thể dùng lại; nếu bạn muốn tranh chỉ có một bức, cần ghi rõ từ đầu.
Chiều ngược lại cũng quan trọng. Nếu ảnh hay hình bạn gửi là tranh của một hoạ sĩ, ảnh của nhiếp ảnh gia, nhân vật hoạt hình hay biểu trưng của một đơn vị khác, việc chuyển chúng thành tranh sắt là sao chép tác phẩm. Bạn nên xin phép tác giả hoặc chủ sở hữu trước, nhất là khi tranh treo ở quán, văn phòng, nơi công cộng. Ảnh do chính bạn chụp, phác thảo do chính bạn vẽ, hoặc ý tưởng mô tả bằng lời để người vẽ sáng tác mới thì không vướng vấn đề này.
Một bản vẽ sáng tác mới lấy cảm hứng từ chủ đề quen thuộc như hoa sen, đàn chim, phố cổ là hướng an toàn và thường cho tranh có cá tính hơn bản chép.
Câu hỏi thường gặp
Có thể gửi ảnh chụp điện thoại để làm tranh sắt không?
Được, nhưng ảnh cần rõ chủ thể, tương phản tốt, chủ thể không bị che khuất. Ảnh ngược sáng hoặc nền rối sẽ khiến người vẽ phải đoán nhiều. Gửi kèm vài ảnh khác góc giúp họ hiểu hình khối hơn.
File JPG có dùng để cắt tranh sắt được không?
Không dùng trực tiếp được. JPG là ảnh điểm, máy cắt cần đường vector khép kín. Xưởng sẽ phải dò nét hoặc vẽ lại từ JPG thành tệp như DXF, nên chất lượng phụ thuộc người vẽ chứ không phụ thuộc độ phân giải ảnh.
Đảo âm dương trong tranh sắt nghĩa là gì?
Là đổi vai trò giữa phần thép và phần khoét. Chi tiết vốn là thép trên nền trống được đổi thành lỗ khoét trên nền thép, thường dùng khi chi tiết đó nhỏ và sẽ rơi ra nếu cắt kiểu bình thường.
Bao nhiêu vòng duyệt bản vẽ là hợp lý?
Thường một đến hai vòng là đủ nếu bạn gửi nhận xét gọn và đủ ngay từ đầu. Nên hỏi xưởng trước số vòng sửa đã gồm trong báo giá, vì vẽ lại nhiều lần là công thật của người vẽ.
Có nên xin tệp bản vẽ sau khi làm xong?
Nên hỏi nếu bạn muốn làm thêm bản hoặc sửa sau này. Tuy vậy bản vẽ là công sức của người vẽ, xưởng có quyền từ chối hoặc tính thêm chi phí. Điều này nên được thoả thuận từ lúc đặt làm.
Làm tranh sắt từ hình nhân vật hoạt hình có được không?
Nhân vật hoạt hình thường thuộc quyền của hãng sản xuất. Dùng cho tranh treo nơi kinh doanh hoặc làm nhiều bản là có rủi ro pháp lý. Bạn nên chọn hình sáng tác mới hoặc xin phép chủ sở hữu.