Tranh sắt lắp ngoài trời phải tính thêm ba thứ mà tranh trong nhà không có: lực gió lật, nước đọng ở điểm tiếp xúc, và gỉ bắt đầu từ chân vít; vì vậy dùng nhiều điểm neo chắc, phụ kiện bằng vật liệu chống gỉ, để khe thoát nước giữa tranh và tường, chống thấm lỗ khoan, và giao việc lắp trên cao cho thợ có giàn giáo.
Mặt tiền nhà phố, tường rào, sân vườn, ban công quán là nơi tranh sắt khổ lớn có đất diễn: nhìn từ đường, đổ bóng theo nắng, buổi tối có đèn hắt. Nhưng một bức tranh lỏng neo ở tầng ba mặt tiền là mối nguy cho người đi đường khi có giông. Bài này tập trung vào phần lắp đặt; việc chọn sơn và bảo dưỡng định kỳ là chủ đề riêng.
Gió là lực lớn nhất, không phải trọng lượng
Trong nhà, lực chính lên điểm treo là trọng lượng tranh. Ngoài trời, gió tạo lực đẩy và hút lên cả mặt tranh, và với tranh lớn lực này có thể lớn hơn trọng lượng tranh nhiều lần khi có giông. Tranh sắt cắt laser có hoạ tiết rỗng nên đón gió ít hơn một tấm đặc cùng khổ, nhưng tranh nhiều lớp hoặc có tấm nền thì gần như đặc.
Điều này có hai hệ quả. Thứ nhất, điểm neo không chỉ đặt ở mép trên như tranh trong nhà mà phải phân bố quanh tranh, cả mép dưới và hai cạnh, để tranh không bị gió nâng lên hay bật ra. Thứ hai, tranh phải được giữ cố định hẳn bằng vít hoặc bulong, không gác kiểu treo móc, vì gió hút có thể nhấc tranh khỏi móc.
Vị trí càng cao, càng thoáng, gió càng mạnh. Mặt tiền tầng trên nhà phố, tường rào hướng ra khoảng trống, ban công tầng cao chung cư là những nơi chịu gió lớn. Ở vùng ven biển miền Trung như Đà Nẵng, Khánh Hoà, mùa bão cần được tính tới từ lúc chọn khổ tranh.
Với tranh mặt tiền khổ lớn, nên có người có chuyên môn tính toán liên kết, nhất là khi tranh gắn vào phần tường không phải kết cấu chính như tường xây tầng trên hoặc lớp ốp. Đây không phải việc ước chừng.
Chọn phụ kiện và vật liệu liên kết ngoài trời
Phụ kiện là chỗ gỉ sớm nhất trên tranh ngoài trời. Bảng dưới là hướng chọn tham khảo; sản phẩm cụ thể nên hỏi thợ theo điều kiện từng nơi.
| Phụ kiện | Nên chọn | Nên tránh |
|---|---|---|
| Vít, bulong | Loại inox, ưu tiên cấp chống gỉ tốt hơn ở vùng ven biển | Vít thép mạ thường dùng trong nhà |
| Tắc kê, neo tường | Loại dành cho ngoài trời, chịu tải và chống gỉ | Tắc kê nhựa rẻ dễ lão hoá dưới nắng ở phần lộ ra |
| Ke, bát liên kết | Inox hoặc thép mạ kẽm nhúng nóng có sơn phủ | Ke sắt sơn thường |
| Đệm giữa tranh và tường | Đệm cao su chịu thời tiết hoặc ống đệm inox | Gỗ thường, xốp, vì hút nước |
| Đệm cách điện giữa hai kim loại khác nhau | Vòng đệm nhựa hoặc cao su kỹ thuật | Để inox tiếp xúc trực tiếp với thép đen ở nơi ẩm |
Dòng cuối thường bị bỏ qua: khi hai kim loại khác nhau tiếp xúc trong môi trường ẩm, kim loại kém bền hơn bị ăn mòn nhanh tại chỗ tiếp xúc. Vít inox bắt thẳng vào tranh thép có thể làm thép quanh lỗ vít gỉ trước tiên. Một vòng đệm cách giữa hai kim loại là chi tiết nhỏ nhưng làm chậm đáng kể hiện tượng này.
Nước: thoát được thì tranh bền
Để khe hở giữa tranh và tường. Tranh áp sát tường ngoài sẽ giữ nước mưa ở phía sau, tường loang ố, mặt sau tranh gỉ âm thầm. Một khe vài centimet, tham khảo, cho nước chảy xuống và gió làm khô.
Không tạo chỗ đọng. Thanh ngang, khung hộp nằm ngang phía sau tranh dễ đọng nước. Khung hộp nên có lỗ thoát ở đáy; thanh ngang nên đặt sao cho nước không nằm lại trên mặt.
Chống thấm lỗ khoan. Mỗi lỗ khoan trên tường ngoài là một đường cho nước vào trong tường. Thợ thường bơm keo chống thấm vào lỗ trước khi đóng neo và trám quanh mặt bích sau khi bắt.
Kiểm hướng nước chảy trên tường. Nhìn vết ố cũ trên tường để biết nước mưa chảy theo đường nào. Đặt tranh chặn ngang dòng chảy này sẽ làm nước tràn qua mặt tranh, bẩn và gỉ nhanh.
Mép dưới tranh không chạm đất. Tranh sân vườn đặt sát mặt đất hút ẩm từ đất và nước bắn khi mưa. Kê cao hẳn khỏi mặt đất hoặc chân tranh đặt trên đế không thấm nước.
Tranh sân vườn và hàng rào
Tranh sắt trong sân vườn không dựa vào tường nhà mà thường gắn vào tường rào, đứng trên chân cắm đất hoặc kết hợp với cây leo. Những điều riêng của nhóm này:
- Chân cắm đất nên được đổ móng nhỏ bằng bê tông, không cắm trực tiếp vào đất mềm; đất mềm sau mùa mưa lún, tranh nghiêng.
- Tường rào xây thường mỏng và có khi không có giằng; tranh lớn gắn lên đó tăng lực gió lên chính tường rào, cần hỏi thợ về độ chắc của tường.
- Tranh làm giàn cho cây leo sẽ nặng thêm theo năm do cây lớn và giữ nước; chừa dư khả năng chịu lực và khe để cắt tỉa.
- Tranh gần hồ cá, vòi tưới tự động bị nước bắn liên tục; chọn vị trí khác hoặc lớp hoàn thiện phù hợp.
- Tranh dọc lối đi nên có mép bo hoặc không có cạnh nhọn chìa ra ở tầm tay trẻ em.
- Tranh có đèn ngoài trời cần thiết bị điện chuyên cho ngoài trời và mạch có bảo vệ chống dòng rò, do thợ điện lắp.
Ở sân vườn, tranh sắt bề mặt giả gỉ thường hợp cảnh quan, nhưng giả gỉ không có nghĩa là không cần bảo vệ. Hỏi bên làm tranh lớp hoàn thiện có dành cho ngoài trời không trước khi đặt ra sân.
Ban công và lô gia chung cư
Ban công căn hộ chung cư là chỗ tranh sắt ngoài trời phổ biến nhất ở thành phố, nhưng cũng có những giới hạn riêng. Tường ban công thường là tường bao của toà nhà, việc khoan, gắn vật lên mặt ngoài hoặc thay đổi diện mạo nhìn từ bên ngoài có thể bị nội quy toà nhà hạn chế. Đọc nội quy hoặc hỏi ban quản lý trước khi đặt làm tranh.
Ban công tầng cao chịu gió mạnh hơn nhiều so với mặt đất, nhất là ở góc toà nhà. Tranh treo ở tường trong của ban công, có mái che, ít đón gió hơn tranh gắn lên lan can. Tranh gắn lên lan can thì làm tăng lực gió lên chính lan can, và vật rơi từ tầng cao là nguy hiểm nghiêm trọng cho người bên dưới; đây là vị trí nên tránh với tranh lớn.
Lô gia có mái và tường ba phía gần với môi trường trong nhà hơn, nhưng vẫn ẩm hơn và có nắng chiếu. Tranh ở đây nên dùng phụ kiện chống gỉ như ngoài trời, còn cách treo có thể gần với trong nhà nếu không bị mưa tạt trực tiếp.
Một điểm thực tế: ban công thường có giàn phơi, cục nóng điều hoà, ống thoát nước. Đặt tranh sao cho không cản việc bảo dưỡng điều hoà và không nằm dưới đường nước ngưng nhỏ giọt.
Lắp trên cao ở mặt tiền: an toàn cho thợ và người đi đường
Lắp tranh ở mặt tiền tầng hai, tầng ba là làm việc trên cao sát vỉa hè. Rủi ro không chỉ cho người lắp mà cho người đi bên dưới nếu dụng cụ, vít hay chính tranh rơi xuống. Với vị trí này, thuê đội thợ có giàn giáo hoặc thiết bị nâng, có dây an toàn và có kinh nghiệm thi công mặt tiền là điều nên làm.
Các nguyên tắc đội thợ cẩn thận thường áp dụng: rào hoặc cảnh báo khu vực vỉa hè bên dưới trong lúc thi công, dụng cụ có dây giữ, tranh được kéo lên bằng dây có người giữ cả trên và dưới, không làm khi trời mưa hay gió to. Ở nhiều khu phố, thi công lấn vỉa hè cần tuân theo quy định địa phương; hỏi thợ và tổ dân phố nếu cần.
Một tình huống giả định: nhà phố ở TP Hồ Chí Minh muốn gắn tranh sắt hoạ tiết cây lớn che mảng tường trống tầng ba. Phương án hợp lý thường là hàn sẵn khung bao và các tai liên kết ở xưởng, lắp các bát neo lên tường trước, kiểm tải, rồi kéo tranh lên bắt bulong. Thời gian giữ tranh trên cao khi chưa cố định được rút ngắn tối đa.
Phần của bạn là kiểm tra đội thợ có đủ thiết bị an toàn, có kế hoạch kéo tranh lên, và chọn ngày thời tiết tốt. Đừng chấp nhận phương án đứng thang tựa tường để lắp tranh lớn ở tầng ba.
Kiểm tra sau lắp và sau mỗi mùa mưa bão
Ngay sau khi lắp. Kiểm từng điểm neo đã đủ bulong, đệm cách, keo chống thấm; tranh không rung khi lay nhẹ mép dưới.
Sau trận giông đầu tiên. Nhìn tranh có lệch không, có điểm nào bung, tường quanh điểm neo có nứt hay ố mới.
Trước mùa bão. Ở vùng hay có bão, kiểm định kỳ các điểm neo trước mùa; với tranh nhỏ có thể tháo cất trong thời gian có cảnh báo bão mạnh.
Theo dõi chân vít. Vệt gỉ chảy dài từ chân vít là dấu hiệu sớm. Phát hiện sớm thì xử lý điểm đó đơn giản; để lâu, gỉ ăn vào tranh và làm yếu liên kết.
Ghi lại hồ sơ lắp đặt. Chụp ảnh từng điểm neo lúc lắp, ghi loại bulong và vị trí. Khi cần thay hoặc gia cố, thợ đến sau biết ngay phải mang gì, không phải đoán. Hồ sơ này cũng hữu ích khi bán nhà hoặc khi sửa mặt tiền.
Nhìn từ đường ít nhất một lần mỗi quý. Nhiều chủ nhà chỉ nhìn tranh từ trong ra. Đứng bên kia đường nhìn lại giúp phát hiện tranh lệch, mảng sơn bong hay vệt gỉ mà từ ban công không thấy.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sắt ngoài trời nên dùng vít gì?
Nên dùng vít, bulong inox hoặc phụ kiện chống gỉ dành cho ngoài trời, ở vùng ven biển ưu tiên loại chống gỉ tốt hơn. Đặt vòng đệm cách giữa vít inox và tranh thép để hạn chế ăn mòn tại chỗ tiếp xúc giữa hai kim loại khác nhau.
Tranh sắt mặt tiền có bị gió giật rơi không?
Có thể nếu chỉ treo móc ở mép trên như tranh trong nhà. Ngoài trời, tranh phải được cố định bằng nhiều điểm neo quanh tranh, cả mép dưới và hai cạnh, bắt vít hoặc bulong chắc vào tường chịu lực, và tranh lớn nên có người có chuyên môn tính liên kết.
Có nên áp sát tranh sắt vào tường ngoài cho gọn không?
Không nên. Tranh áp sát giữ nước mưa phía sau, làm tường ố và mặt sau tranh gỉ âm thầm. Để khe vài centimet, tham khảo, cho nước chảy xuống và gió làm khô, đồng thời tạo bóng đổ đẹp hơn.
Lỗ khoan trên tường ngoài có cần chống thấm không?
Cần. Mỗi lỗ khoan là đường cho nước vào trong tường. Thợ thường bơm keo chống thấm vào lỗ trước khi đóng neo và trám quanh mặt bích sau khi bắt, nhất là ở tường hứng mưa trực tiếp.
Tranh sắt sân vườn cắm thẳng xuống đất được không?
Không nên với tranh lớn. Đất mềm sau mùa mưa sẽ lún làm tranh nghiêng, chân sắt chôn đất cũng gỉ nhanh. Nên đổ móng bê tông nhỏ cho chân tranh và giữ mép dưới tranh cao hơn mặt đất.
Mùa bão có cần tháo tranh sắt ngoài trời xuống không?
Tranh lớn đã neo chắc thường không cần tháo, nhưng nên kiểm các điểm neo trước mùa bão. Tranh nhỏ, nhẹ, gắn đơn giản ở ban công hay sân vườn thì có thể tháo cất khi có cảnh báo bão mạnh để an toàn hơn.