Sau khi cắt, tranh sắt còn phải qua một chuỗi hoàn thiện: mài ba via và làm sạch mép, tẩy dầu, tẩy gỉ, làm nhám bề mặt, sơn trong thời gian ngắn sau khi làm sạch, rồi sấy hoặc chờ khô đúng quy định của loại sơn. Chuỗi này quyết định lớp sơn bám được bao lâu, mép tranh có sắc tay không và bao lâu thì vết gỉ đầu tiên xuất hiện.
Tranh mới ra lò thì làm kỹ hay làm ẩu đều bóng đẹp như nhau; khác biệt chỉ lộ ra sau một mùa nồm, một năm treo gần cửa sổ, hoặc lần lau bụi đầu tiên. Phần dưới đi theo đúng thứ tự xưởng làm, giải thích lý do từng bước, chỗ hay bị bỏ và những gì bạn tự kiểm được khi nhận tranh.
Vì sao khâu hoàn thiện quyết định tuổi thọ tranh
Thép thường gỉ khi gặp ẩm và không khí. Lớp sơn là hàng rào ngăn hai thứ đó, nhưng hàng rào chỉ tốt khi nó bám chặt và kín. Sơn phủ lên một bề mặt còn dầu, còn bụi cắt, còn gỉ nhẹ thì chỗ đó bám kém; ẩm len vào dưới màng sơn, gỉ lan ngầm, rồi sơn phồng lên và bong thành mảng. Người xem thấy "sơn bong", nhưng gốc rễ nằm ở bề mặt trước khi sơn.
Tranh sắt lại có đặc điểm khiến khâu này khó hơn sơn một tấm cửa: tổng chiều dài mép cắt rất lớn. Một bức tranh cây khổ trung bình có thể có hàng chục mét mép cắt, mỗi mép là một cạnh sắc, có lớp cháy hoặc xỉ, và là chỗ sơn tự nhiên mỏng nhất. Phần lớn vết gỉ đầu tiên trên tranh sắt trong nhà xuất hiện ở mép, ở mối hàn, ở lỗ bắt vít, chứ hiếm khi ở giữa mặt phẳng.
Vì thế khi so hai báo giá cho cùng một mẫu, phần chênh lệch nhiều khi nằm ở đây. Khâu hoàn thiện không hiện trên ảnh sản phẩm, nhưng là phần bạn sống cùng lâu nhất.
Mài ba via và làm sạch mép
Ba via là gì. Là những gờ thép mỏng, sắc, bám dọc mép cắt hoặc ở mặt dưới tấm, sinh ra khi kim loại nóng chảy chưa được thổi sạch. Ba via cứa tay khi lau, và sơn phủ lên gờ sắc sẽ rất mỏng ở đỉnh gờ.
Xỉ và lớp cháy. Cắt plasma để lại xỉ bám thành dải ở mặt dưới. Cắt laser bằng oxy để lại lớp oxit sẫm trên mặt cắt. Cả hai cần được loại bỏ hoặc làm sạch để sơn bám vào thép chứ không bám vào lớp xỉ dễ bong.
Làm tròn cạnh nhẹ. Xưởng cẩn thận thường làm dịu nhẹ cạnh sắc thay vì để cạnh vuông sắc lẹm. Cạnh hơi tròn giữ được lớp sơn dày hơn, tranh cũng an toàn hơn khi có trẻ nhỏ chạm tay.
Không mài quá tay. Mài mạnh ở chi tiết mảnh có thể làm mỏng nét, cong chi tiết hoặc làm đổi hình bản vẽ. Với chi tiết nhỏ, thợ thường dùng dụng cụ nhẹ và làm chậm.
Dấu hiệu bạn thấy được. Vuốt nhẹ bằng găng tay dọc mép mặt sau: mép làm sạch tốt trơn đều, mép bỏ qua bước này có gờ, có cục xỉ dưới lớp sơn.
Tẩy dầu, tẩy gỉ, làm nhám: thứ tự và lý do
Mỗi xưởng có thiết bị và cách làm riêng, nhưng thứ tự các việc cần đạt được thường như sau. Các bước dùng hoá chất cần thợ có kinh nghiệm thực hiện theo hướng dẫn của nhà sản xuất, nơi thoáng, đủ đồ bảo hộ; không trộn các chất tẩy với nhau.
- Tẩy dầu: loại bỏ dầu chống gỉ từ nhà máy, dầu máy, dấu tay. Dầu còn sót là nguyên nhân phổ biến khiến sơn co lại thành đốm hoặc bong.
- Tẩy gỉ: loại bỏ gỉ nhẹ do tấm để lâu, vảy cán trên bề mặt thép cán nóng, vảy cháy ở mối hàn. Có thể bằng cơ học như chà, mài, phun hạt, hoặc bằng hoá chất chuyên dụng.
- Làm nhám: tạo độ nhám nhỏ để sơn có chỗ bám. Phun hạt mài vừa tẩy gỉ vừa làm nhám, nhưng không phải xưởng nào cũng có buồng phun.
- Làm sạch bụi: thổi khí hoặc lau để loại bụi mài, hạt mài kẹt trong khe.
- Xử lý tăng bám nếu hệ sơn yêu cầu: một số hệ sơn có bước tạo lớp nền mỏng trên thép để sơn bám và chống gỉ tốt hơn.
- Sơn sớm: chuyển sang sơn trong thời gian ngắn, không để thép sạch nằm chờ qua đêm trong không khí ẩm.
Không phải tranh nào cũng cần đủ mọi bước ở mức cao nhất. Tranh treo trong phòng có điều hoà khô ráo có thể chấp nhận cách làm sạch đơn giản hơn tranh treo ban công ven biển. Điều quan trọng là xưởng nói rõ họ làm những gì cho tranh của bạn.
Gỉ chớp: vì sao thép sạch không được để chờ lâu
Thép vừa được tẩy sạch, làm nhám là lúc dễ gỉ nhất, vì không còn lớp dầu hay lớp vảy nào che chắn. Trong không khí ẩm, chỉ sau vài giờ bề mặt có thể xuất hiện một lớp gỉ mỏng màu vàng nâu, dân trong nghề hay gọi là gỉ chớp. Lớp này rất mỏng nhưng sơn phủ lên nó vẫn bám kém hơn bám vào thép sạch.
Ở miền Bắc mùa nồm, khi độ ẩm cao kéo dài, hiện tượng này càng rõ. Xưởng làm kỹ sẽ sắp lịch để tranh vừa làm sạch xong là vào buồng sơn, hạn chế để qua đêm; nếu buộc phải chờ, họ cất tranh nơi khô, có quạt hoặc máy hút ẩm, và kiểm lại bề mặt trước khi sơn.
Một chi tiết nhỏ khác: sau khi làm sạch, người thợ cầm tranh bằng găng sạch. Dấu tay trần có dầu và muối mồ hôi, đủ để để lại vệt mà sơn không bám đều. Đây là việc nhỏ nhưng phân biệt rõ xưởng có thói quen tốt với xưởng làm theo kiểu "lau qua rồi phun".
Sơn tĩnh điện và chuyện các khe hẹp, góc trong
Với sơn tĩnh điện, bột sơn được tích điện và bị hút về phía tấm thép đã nối đất. Cách này cho lớp phủ khá đều trên mặt phẳng và mép ngoài, nhưng có một điểm yếu quen thuộc: ở góc trong hẹp và khe sâu, điện trường dồn về các cạnh xung quanh nên bột khó lọt vào trong. Người làm nghề gọi đây là hiệu ứng lồng Faraday. Tranh sắt nhiều khe hẹp, nhiều góc trong nhọn chính là kiểu sản phẩm dễ gặp chuyện này.
Thợ sơn có kinh nghiệm xử lý bằng cách chỉnh thông số súng, đổi góc phun, phun bổ sung vào khe trước rồi mới phun mặt phẳng, và treo tranh sao cho súng tiếp cận được cả hai mặt. Tranh nhiều lớp thường được sơn từng lớp riêng trước khi ghép, chứ không sơn cả khối, vì mặt sau lớp trước và mặt trước lớp nền sẽ bị che.
Khi nhận tranh, bạn soi đèn pin vào các khe hẹp và góc trong nhọn nhất. Chỗ thiếu sơn lộ màu thép xám hoặc mỏng hơn hẳn. Đó là chỗ đáng báo xưởng dặm lại trước khi treo.
Sấy và để nguội: bước không được làm vội
Sơn tĩnh điện cần được sấy trong lò để bột chảy ra, liên kết thành màng. Nhiệt độ và thời gian sấy do nhà sản xuất bột sơn quy định cho từng loại, xưởng chỉ cần làm đúng. Thời gian được tính khi chính tấm thép đạt nhiệt, không phải khi không khí trong lò đạt nhiệt; tranh dày, nhiều lớp thép cần lâu hơn để nóng đều.
Sấy thiếu cho màng sơn mềm, dễ trầy, dễ bong khi va chạm và có thể bị dính khi đóng gói. Sấy quá nhiệt hoặc quá lâu có thể làm màu ngả vàng, sơn giòn hơn. Lò nóng không đều thì cùng một tranh có chỗ đạt, chỗ không. Đây là lý do cùng một màu bột mà hai xưởng cho ra hai sắc độ hơi khác nhau.
Sau khi ra lò, tranh cần nguội hoàn toàn trước khi chạm tay, xếp chồng hay đóng gói. Với sơn lỏng phun nhiều lớp, quy tắc tương tự là chờ đủ thời gian khô giữa các lớp và trước khi đóng gói. Đóng gói khi sơn chưa đủ cứng là nguyên nhân hay gặp của vết hằn màng bọc trên mặt tranh.
Hoàn thiện nhiều màu, giả đồng, giả cổ: thêm những công đoạn gì
Tranh một màu chỉ cần một lượt sơn và một lượt sấy. Tranh nhiều màu, mỗi lớp một màu, thì mỗi lớp được sơn và sấy riêng trước khi ghép. Nếu một tấm có hai màu, ví dụ thân cây nâu và lá xanh trên cùng tấm, xưởng phải che chắn vùng này khi phun vùng kia, sơn hai lượt, sấy hai lượt. Mỗi lượt thêm là thêm rủi ro: vệt ranh giới nhoè, sơn lượt sau bám kém lên lượt trước nếu xử lý không đúng.
Các kiểu hoàn thiện giả đồng, giả cổ, hiệu ứng loang thường gồm một lớp màu nền rồi một hoặc vài lớp tạo hiệu ứng, có khi được lau, chà bớt bằng tay ở cạnh nổi để lộ màu dưới, cuối cùng là lớp phủ bảo vệ. Phần làm tay này khiến hai bức cùng mẫu không bao giờ giống hệt nhau, và cũng là phần tốn công nhất.
Với người mua, điều đáng hỏi là lớp hiệu ứng có được phủ bảo vệ không. Lớp hiệu ứng không phủ thường mềm hơn, dễ bị lau mất ở chỗ hay chạm. Chi tiết về các loại sơn và lớp phủ thuộc một chủ đề riêng; ở đây bạn chỉ cần nhớ mỗi màu thêm là thêm công đoạn, thêm thời gian, không chỉ thêm tiền sơn.
Tự kiểm lớp hoàn thiện khi nhận tranh
Bạn không có dụng cụ đo độ dày sơn, nhưng mắt và tay đủ để phát hiện phần lớn lỗi hoàn thiện. Làm ở nơi đủ sáng, đeo găng mỏng:
- Vuốt dọc mép mặt sau: có gờ sắc, cục xỉ dưới sơn không.
- Soi đèn pin vào khe hẹp và góc trong: có lộ thép hay sơn quá mỏng không.
- Nhìn nghiêng mặt phẳng dưới ánh sáng: có đốm co sơn, vết lỗ kim, vùng sần khác hẳn xung quanh không.
- Xem mối hàn và lỗ bắt vít: đã được sơn phủ kín chưa.
- Nhìn màu ở mép so với giữa mặt: mép ngả màu khác có thể do sơn mỏng hoặc sấy không đều.
- Kiểm vết hằn của màng bọc hoặc băng keo trên mặt sơn: dấu hiệu đóng gói khi sơn chưa đủ cứng.
Ghi lại và chụp ảnh từng lỗi kèm vị trí ngay trong ngày nhận. Lỗi hoàn thiện phát hiện sớm thường được xử lý dễ dàng; để vài tháng mới báo, khó phân biệt lỗi xưởng với hư hỏng do môi trường treo.
Câu hỏi thường gặp
Ba via trên tranh sắt có nguy hiểm không?
Ba via là gờ thép sắc có thể cứa tay khi lau hoặc khi trẻ nhỏ chạm vào. Tranh hoàn thiện tốt sẽ được mài sạch ba via và làm dịu cạnh trước khi sơn. Nếu thấy mép sắc, nên báo xưởng xử lý thay vì tự mài.
Vì sao tranh sắt mới mấy tháng đã bong sơn ở mép?
Nguyên nhân thường gặp là mép chưa được làm sạch lớp cháy, xỉ hoặc dầu trước khi sơn, hoặc sơn quá mỏng ở cạnh sắc. Ẩm len vào dưới màng sơn ở mép rồi gây gỉ và bong dần.
Tranh sắt có cần sơn lót trước sơn tĩnh điện không?
Tuỳ hệ sơn và nơi treo. Tranh trong nhà khô ráo có thể dùng một lớp sơn tĩnh điện trên bề mặt xử lý tốt. Tranh ngoài trời, ven biển thường cần hệ sơn nhiều lớp hoặc xử lý bề mặt kỹ hơn theo khuyến cáo của nhà sản xuất sơn.
Gỉ chớp là gì và có ảnh hưởng tới tranh không?
Gỉ chớp là lớp gỉ mỏng xuất hiện nhanh trên thép vừa được làm sạch khi để trong không khí ẩm. Sơn phủ lên lớp gỉ này bám kém hơn, nên xưởng cẩn thận sẽ sơn sớm sau khi làm sạch.
Có thể tự sơn lại tranh sắt tại nhà không?
Dặm vết trầy nhỏ bằng sơn phù hợp thì có thể, ở nơi thoáng, có đồ bảo hộ. Sơn lại toàn bộ tranh cần tẩy lớp cũ, xử lý bề mặt và sơn đúng hệ, nên giao cho xưởng sẽ cho kết quả bền hơn.
Làm sao biết sơn tĩnh điện đã được sấy đủ?
Màng sơn sấy đủ thường cứng, bóng đều, không dính tay, không để lại vết khi ấn nhẹ móng tay ở mặt sau. Sơn mềm, dễ hằn vết màng bọc hoặc trầy rất dễ là dấu hiệu nên hỏi lại xưởng.