TranhSat.comTranh Sắt
Quy trình chế tác tranh sắt

Tranh sắt bị cong vênh từ xưởng: nguyên nhân ở khâu cắt, hàn và thiết kế

Vì sao tấm thép phẳng lại cong khi cắt và hàn, bản vẽ nào dễ vênh, xưởng giữ phẳng bằng cách nào và bao nhiêu độ vênh là chấp nhận được khi nhận tranh.

Eye level view of a Vietnamese technician kneeling beside a large single layer steel panel of bamboo stalks on a concrete floor, checking flatness with a long straightedge, overcast light

Tranh sắt cong vênh ngay từ xưởng thường do ba nhóm nguyên nhân: nhiệt khi cắt làm tấm co giãn không đều, mối hàn co lại khi nguội kéo lệch tấm, và bản vẽ khoét bỏ quá nhiều diện tích trên tấm mỏng khổ lớn. Ứng suất có sẵn trong thép cán cũng góp phần, lộ ra khi phần lớn tấm bị cắt đi.

Phân biệt vênh do chế tác với vênh do vận chuyển giúp bạn biết nên trao đổi với xưởng ra sao. Phần dưới giải thích cơ chế bằng lời dễ hiểu, chỉ ra kiểu bản vẽ dễ vênh, các cách xưởng giữ phẳng, mức vênh có thể chấp nhận, và một ví dụ đặt tranh khổ lớn sao cho phẳng.

Vênh do chế tác hay vênh do vận chuyển

Khi tranh tới tay không phẳng, việc đầu tiên là đoán nguồn gốc. Bảng dưới gợi ý các dấu hiệu thường gặp, không phải quy tắc tuyệt đối.

Dấu hiệuNghiêng về chế tácNghiêng về vận chuyển
Hình dạng vênhCong đều cả tấm như lòng chảo, hoặc xoắn nhẹ hai góc chéoGập cục bộ một góc, một chi tiết
Vị tríVùng khoét nhiều, quanh mối hàn, quanh chân đệmGóc, cạnh, chi tiết nhô ra
Lớp sơnCòn nguyên, không nứtCó nứt sơn, trầy, móp tại chỗ cong
Thùng hàngNguyên vẹnMóp, thủng, bị đè
Ảnh lúc đóng góiẢnh xưởng chụp đã thấy cong khi nhìn nghiêngẢnh xưởng chụp phẳng

Vì vậy nên xin xưởng chụp tranh nhìn nghiêng sát mặt bàn trước khi đóng gói. Bức ảnh nhỏ này giúp cả hai bên tránh tranh cãi về sau. Khi đã thấy vênh, đừng ép tranh xuống bằng tay để thử độ đàn hồi; cứ để nguyên, chụp ảnh và trao đổi.

Vì sao tấm thép phẳng lại cong khi bị khoét

Tấm thép từ nhà máy trông phẳng, nhưng bên trong có những ứng suất còn lại từ quá trình cán và làm nguội: lớp này hơi bị nén, lớp kia hơi bị kéo, cân bằng với nhau nên tấm nằm yên. Khi bạn khoét bỏ một phần lớn tấm, sự cân bằng đó bị phá. Phần còn lại tự tìm thế cân bằng mới, và thế cân bằng mới nhiều khi là hơi cong.

Hiện tượng này giống như khi bạn cắt một khe dài trên tấm nhựa cứng: hai mép khe có thể hơi tách ra hoặc chồng lên nhau. Tranh sắt khoét đến sáu bảy phần mười diện tích, chỉ còn lại mạng nét mảnh, là trường hợp ứng suất có nhiều chỗ để "thả ra" nhất.

Thép cán nóng và thép cán nguội có mức ứng suất và độ phẳng ban đầu khác nhau; tấm mỏng ít cứng nên dễ biểu hiện cong hơn tấm dày. Đây là lý do cùng một bản vẽ, cắt trên tấm mỏng thì vênh, cắt trên tấm dày hơn một chút lại phẳng. Chọn độ dày đúng cho khổ tranh là quyết định chống vênh đầu tiên.

Nhiệt khi cắt và thứ tự cắt

Cắt bằng laser hay plasma đều đưa nhiệt vào thép dọc đường cắt. Thép nóng nở ra, nguội thì co lại, và vì chỉ một dải hẹp bị nóng còn phần còn lại lạnh, quá trình co giãn không đều sinh thêm ứng suất. Nhiều đường cắt sát nhau trong một vùng nhỏ thì nhiệt dồn lại, vùng đó dễ phồng hoặc lõm.

Thứ tự cắt ảnh hưởng nhiều. Nếu máy cắt đường bao ngoài trước, tranh tách rời khỏi tấm lớn khi bên trong còn đang cắt, nó có thể xê dịch, nhích lên khỏi bàn. Thông thường các chi tiết bên trong được cắt trước, đường bao ngoài cắt sau cùng. Phần mềm điều khiển cũng có thể rải các đường cắt ra khắp tấm thay vì cắt dồn một vùng, để nhiệt kịp toả.

Người mua không điều khiển được những việc này, nhưng có thể hỏi xưởng: tranh khổ lớn của mình có từng làm khổ tương tự chưa, có bị vênh không, họ xử lý thế nào. Một xưởng từng gặp và xử lý vênh sẽ trả lời cụ thể, xưởng chưa từng nghĩ tới sẽ trả lời chung chung.

Những bản vẽ dễ vênh nhất

Có những bản vẽ đẹp trên giấy nhưng gần như chắc chắn khó giữ phẳng khi thành thép. Nhận ra chúng sớm giúp bạn điều chỉnh từ khâu duyệt bản vẽ:

  • Khổ lớn trên tấm mỏng, khoét gần hết, chỉ còn mạng nét mảnh không có viền.
  • Không có khung viền ngoài: các chi tiết ở mép tranh chỉ nối với nhau bằng vài điểm.
  • Một vùng chi tiết dày đặc cạnh một vùng mảng đặc lớn: hai vùng co giãn khác nhau.
  • Chi tiết dài, mảnh vươn ra như cành tre, lá dừa, tia nắng, chỉ nối một đầu.
  • Tranh dạng dải dài và hẹp, như tranh ngang 2 m cao 40 cm, dễ cong theo chiều dài.
  • Bố cục lệch hẳn một bên: một nửa đặc, một nửa gần như trống.

Điều chỉnh thường không làm mất ý tưởng: thêm một viền mảnh, nối thêm vài điểm ở chi tiết dài, dồn bớt chi tiết, hoặc tăng độ dày tấm. Nên bàn với xưởng ngay ở bản vẽ, đừng đợi cắt ra mới sửa.

Một mẹo tự soát: in bản vẽ duyệt ra giấy cỡ lớn nhất có thể, cắt thử vài chi tiết dài bằng kéo rồi cầm giấy dựng đứng. Chỗ nào giấy rũ xuống ngay là chỗ thép cũng có xu hướng yếu, dù thép cứng hơn giấy nhiều. Cách này thô nhưng giúp bạn nhìn ra những vùng chỉ treo vào một điểm nối mà trên màn hình rất khó thấy.

Hàn và co ngót: nguồn vênh thứ hai

Mối hàn co lại khi nguội. Kim loại ở mối hàn nóng chảy rồi đông đặc, co lại và kéo phần thép xung quanh theo. Hàn chân đệm hay móc treo ở mặt sau tranh mỏng có thể làm mặt trước hơi lõm hoặc vênh ở đúng chỗ đó.

Hàn dồn một phía. Nếu mọi mối hàn đều nằm một nửa tranh, nửa đó bị kéo nhiều hơn, tranh vênh lệch. Thợ có kinh nghiệm hàn xen kẽ, đối xứng, từng đoạn ngắn để lực kéo cân bằng.

Hàn liền đường dài. Đường hàn dài liên tục đưa nhiều nhiệt hơn. Với khung gia cố ở mặt sau, hàn đính từng điểm rồi hàn ngắt quãng thường giữ phẳng tốt hơn.

Kẹp và đồ gá. Kẹp tranh xuống mặt bàn phẳng trong lúc hàn và để nguội giúp hạn chế biến dạng. Tranh hàn mà không kẹp hay vênh hơn hẳn.

Bu lông thay cho hàn. Ở tranh mỏng, ghép lớp bằng bu lông và ống đệm thay vì hàn chân đệm vào mặt sau giúp tránh hẳn co ngót do hàn, đổi lại phải giấu đầu bu lông khéo.

Xưởng giữ phẳng tranh bằng cách nào

Chọn độ dày theo khổ. Tranh khổ lớn dùng tấm dày hơn tranh khổ nhỏ cùng mẫu. Đây là cách đơn giản và hiệu quả nhất, đổi lại tranh nặng hơn.

Khung hoặc gân sau. Hàn hoặc bắt vít thanh thép dẹt, thanh hộp nhỏ ở mặt sau theo chiều dài tranh, như xương sống giữ phẳng. Khung sau còn là chỗ gắn móc treo tốt.

Viền ngoài. Một viền liền quanh tranh, dù rất mảnh, giữ các chi tiết mép không vểnh.

Nắn nguội. Tranh vênh nhẹ sau cắt có thể được thợ nắn lại trên mặt phẳng bằng tay và dụng cụ phù hợp, trước khi sơn. Nắn sau khi sơn dễ làm nứt màng sơn.

Chia tấm. Tranh rất lớn có thể chia thành hai ba tấm ghép, mỗi tấm dễ giữ phẳng hơn, đường ghép được bố trí theo nét hình để khó thấy.

Đặt phẳng khi sơn và đóng gói. Sấy tranh mỏng khổ lớn treo một điểm có thể làm tấm võng theo trọng lượng khi còn nóng. Xưởng cẩn thận treo nhiều điểm hoặc đặt trên giá phẳng, và đóng gói có tấm lót cứng đỡ cả mặt tranh.

Ví dụ giả định: đặt tranh rừng tre một lớp khổ 1,8 m sao cho phẳng

Một văn phòng nhỏ ở Hà Nội muốn tranh rừng tre một lớp, khổ ngang khoảng 1,8 m, cao khoảng 80 cm, treo ở sảnh. Bản phác có nhiều thân tre mảnh, lá tre chĩa ra mép, không có viền. Đây là bản vẽ thuộc nhóm dễ vênh. Cách bàn với xưởng có thể đi theo các bước:

  1. Hỏi xưởng độ dày tấm họ đề xuất cho khổ này và lý do; nếu tấm mỏng, hỏi họ giữ phẳng bằng gì.
  2. Đề nghị thêm viền mảnh hoặc cho chân thân tre chạm một dải đất ở cạnh dưới, để có đường nối liền chịu lực.
  3. Nhờ người vẽ nối lá tre ở mép vào nhau hoặc vào thân tre thêm vài điểm, tránh lá nào chỉ có một điểm nối.
  4. Hỏi có hàn khung gân dọc mặt sau không, gân có lộ khi nhìn xuyên qua khe tranh không; nếu lộ thì gân nên sơn cùng màu tường hoặc cùng màu tranh.
  5. Thống nhất mức phẳng chấp nhận được và xin ảnh nhìn nghiêng sát mặt bàn trước khi sơn và trước khi đóng gói.
  6. Khi nhận, kiểm bằng thước thẳng dài hoặc thanh nhôm đặt ngang tranh nằm trên sàn phẳng có lót vải.

Với tranh khổ lớn, chấp nhận thêm một chút trọng lượng để đổi lấy độ phẳng thường là lựa chọn đúng. Tranh treo sảnh được nhìn chéo nhiều, độ vênh nhỏ cũng lộ ra qua bóng đổ lệch trên tường.

Tự kiểm độ phẳng khi nhận tranh

Kiểm độ phẳng nên làm trước khi khoan tường, vì treo rồi mới thấy vênh thì tháo xuống tốn công và dễ trầy. Cách làm đơn giản:

  1. Trải một tấm chăn hoặc tấm xốp lên sàn phẳng, đặt tranh nằm ngửa lên.
  2. Cúi thấp ngang mặt sàn, nhìn dọc theo bốn cạnh: cạnh nào hở khỏi mặt sàn ở giữa hoặc ở góc.
  3. Đặt một thước thẳng dài hoặc thanh nhôm lên mặt tranh theo hai đường chéo và chiều ngang, xem khe hở dưới thước.
  4. Ấn rất nhẹ vào từng góc: góc nào bập bênh là tranh bị xoắn.
  5. Nhìn riêng các chi tiết dài và lớp trước nếu là tranh nhiều lớp.
  6. Chụp ảnh nhìn nghiêng có thước, gửi xưởng nếu thấy bất thường.

Sàn gạch nhiều nhà cũng không phẳng tuyệt đối, nên đổi chỗ đặt một lần để chắc khe hở đến từ tranh chứ không phải từ sàn.

Câu hỏi thường gặp

Tranh sắt vênh bao nhiêu thì chấp nhận được?

Không có con số chung cho mọi tranh. Với tranh treo tường, mức hợp lý là khi treo lên, nhìn chéo không thấy tranh ưỡn khỏi tường hay vểnh góc rõ rệt. Nên thống nhất mức chấp nhận với xưởng từ trước và xin ảnh nhìn nghiêng trước khi đóng gói.

Tranh sắt vênh nhẹ có tự hết khi treo lên không?

Vênh nhẹ đôi khi được che bớt nhờ móc treo kéo tranh sát tường, nhưng không tự hết. Nếu vênh gây hở góc hoặc bóng đổ lệch rõ, nên trao đổi với xưởng thay vì ép tranh vào tường bằng vít thêm.

Có nên tự nắn tranh sắt bị cong không?

Không nên với tranh đã sơn hoặc tranh có chi tiết mảnh. Lực nắn dồn vào điểm yếu, dễ nứt sơn, gãy chi tiết. Việc nắn cần thợ có kinh nghiệm, làm trên mặt phẳng với dụng cụ phù hợp.

Tấm dày hơn có chắc chắn hết vênh không?

Tấm dày hơn giảm vênh rõ rệt nhưng không loại bỏ hoàn toàn nếu bản vẽ khoét quá nhiều hoặc hàn dồn một phía. Độ dày cần đi cùng bản vẽ hợp lý, thứ tự cắt và cách hàn đúng.

Vì sao tranh nhiều lớp vênh lớp trước mà lớp nền vẫn phẳng?

Lớp trước thường mỏng hơn, nhiều chi tiết nhô ra và chịu mối hàn chân đệm, trong khi lớp nền dày hơn và có viền. Chân đệm thưa hoặc hàn lệch cũng làm lớp trước bị kéo cong.

Khung gân sau tranh có làm tranh xấu đi không?

Nếu bố trí khuất sau phần đặc và sơn đúng màu, khung gân gần như không lộ. Với tranh nhiều khe thoáng, nên hỏi xưởng ảnh mô phỏng nhìn xuyên qua khe để chắc gân không cắt ngang hình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138