Ở nhà cách biển vài trăm mét đến vài cây số, tranh sắt cần được lau bằng khăn ẩm nước ngọt định kỳ để rửa lớp muối bám trên bề mặt, dùng vít và móc bằng inox tốt, và được kiểm tra gỉ dày hơn hẳn so với nhà trong phố. Muối trong không khí không làm hỏng lớp sơn còn nguyên, nhưng nó hút ẩm và giữ nước trên bề mặt, làm mọi chỗ hở nhỏ ở mép cắt, lỗ vít, mối hàn bị gỉ nhanh hơn nhiều.
Bài này dành cho chủ nhà, chủ homestay và quán ven biển ở Khánh Hoà, Đà Nẵng, Bà Rịa cũ nay thuộc TP Hồ Chí Minh, Quảng Ninh hay các thị trấn biển khác. Phần dưới nói muối tác động thế nào, vật liệu nào bớt lo, cách rửa muối, chuyện vết ố trên tranh inox, phụ kiện treo, và dấu hiệu cho thấy đã tới lúc đưa tranh về xưởng.
Hơi muối làm gì với tranh sắt
Gió biển mang theo những hạt nước li ti chứa muối. Khi nước bay hơi, muối ở lại thành một lớp mỏng bám trên mọi bề mặt, kể cả trong nhà nếu cửa mở thường xuyên. Lớp muối này hút hơi ẩm từ không khí, nên ngay cả khi trời không mưa, bề mặt tranh vẫn ẩm nhẹ suốt ngày đêm. Muối hoà trong nước còn làm nước dẫn điện tốt hơn, và chính điều đó làm thép gỉ nhanh hơn nhiều so với nước thường.
Trên tranh sắt sơn tĩnh điện, lớp sơn liền mạch là hàng rào tốt. Nhưng tranh cắt laser có hàng trăm mép cắt, mỗi mép là một cạnh sắc nơi sơn bám mỏng hơn mặt phẳng. Thêm vào đó là lỗ bắt vít, chỗ hàn trụ đệm, vết trầy khi vận chuyển. Ở nhà trong phố, những điểm yếu này có thể nằm yên vài năm; ở ven biển, chúng có thể nổi chấm gỉ sau một mùa gió.
Một đặc điểm nữa của gỉ do muối là nó hay lan dưới lớp sơn. Gỉ bắt đầu ở một điểm hở, rồi bò ngầm dưới màng sơn, đẩy sơn phồng lên thành những vết rộp nhỏ. Đến lúc nhìn thấy vết rộp thì phần thép bên dưới thường đã gỉ rộng hơn vết rộp. Đó là lý do ở ven biển, việc phát hiện sớm có giá trị hơn mọi lớp phủ thêm.
Vật liệu nào bớt lo ở ven biển, nếu bạn đang có hoặc sắp chọn
Bảng dưới không xếp hạng tuyệt đối mà mô tả mức độ cần chăm sóc tương đối của từng loại tranh khi đặt gần biển. Mọi đánh giá đều là tham khảo; chất lượng lớp sơn và cách xử lý mép cắt ở từng xưởng quyết định nhiều hơn tên vật liệu.
| Loại tranh | Treo trong nhà gần biển | Treo hiên, ngoài trời gần biển | Điều cần để mắt |
|---|---|---|---|
| Thép đen cán nguội, sơn tĩnh điện thường | Dùng được nếu chăm kỹ | Nhanh xuống cấp | Mép cắt, lỗ vít, mặt sau |
| Thép mạ kẽm rồi sơn tĩnh điện | Bền hơn rõ | Dùng được, vẫn cần rửa muối | Chỗ mạ bị cắt hoặc hàn sau khi mạ |
| Inox 201 | Có thể ố vàng, chấm nâu | Hay ố, cần lau thường xuyên | Vết ố như vệt trà quanh mép và mối hàn |
| Inox 304 | Ít lo | Khá, vẫn có thể ố nhẹ nếu không rửa | Mối hàn, vết xước sâu |
| Nhôm sơn tĩnh điện | Ít gỉ đỏ | Khá, có thể có vết trắng ở chỗ hở sơn | Chỗ tiếp xúc trực tiếp với vít thép thường |
Nếu đã có tranh thép thường và rất thích nó, bạn không cần thay; chỉ cần chấp nhận lịch chăm dày hơn và đặt tranh ở bức tường khuất gió biển nhất trong nhà.
Cách rửa muối định kỳ cho tranh
Rửa muối ở đây không có nghĩa là xả nước lên tranh. Đó là lau ẩm bằng nước ngọt sạch để hoà tan lớp muối rồi lau khô ngay.
- Chọn một ngày khô ráo, ít gió. Rút điện nếu tranh có đèn.
- Phủi bụi khô trước bằng chổi lông mềm, để không chà cát và bụi lên mặt sơn.
- Nhúng khăn microfiber vào nước ngọt sạch, vắt kiệt, lau từng mảng từ trên xuống. Giặt khăn thường xuyên trong lúc lau, vì khăn bẩn chỉ dời muối từ chỗ này sang chỗ khác.
- Lau kỹ các gờ ngang, mép dưới và chân vít, nơi muối và nước đọng nhiều nhất.
- Lau khô ngay bằng khăn khô sạch. Nếu được, nhấc tranh ra khỏi tường để lau cả mặt sau.
- Ghi lại ngày lau và những chỗ thấy chấm nâu, để lần sau soi lại đúng vị trí.
Tần suất tham khảo: tranh trong nhà đóng cửa nhiều thì một đến hai tháng một lần; tranh ở hiên, quán mở cửa hướng biển thì hai đến bốn tuần một lần, dày hơn vào mùa gió mạnh.
Tranh inox bị ố vàng ở ven biển: không hẳn là inox giả
Vết ố là gì. Trên inox đặt gần biển, người ta hay gặp những vệt màu nâu nhạt như vệt trà, nhất là quanh mép cắt, mối hàn và chỗ khuất mưa. Đây là gỉ bề mặt do muối đọng lâu ngày, xuất hiện ở cả inox tốt nếu bề mặt không được rửa, và nặng hơn ở loại inox có khả năng chống ăn mòn thấp hơn như 201.
Vì sao chỗ khuất lại ố nhiều hơn. Mưa tự rửa muối ở mặt hứng mưa. Mặt khuất dưới mái hiên, mặt sau tranh, các khe hẹp không được mưa rửa nên muối tích lại. Đây là chỗ bạn cần lau kỹ nhất, ngược với trực giác.
Xử lý vết ố nhẹ. Lau bằng nước ấm pha loãng nước rửa chén, khăn mềm, lau theo chiều vân xước của inox, rồi lau nước sạch và lau khô. Vết ố cứng đầu thì có các sản phẩm làm sạch dành riêng cho inox bán sẵn; đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất, đeo găng, làm nơi thoáng và thử trước ở chỗ khuất.
Không nên. Không chà bằng búi sắt hay giấy nhám thô, vì vết xước sâu sẽ là chỗ ố quay lại nhanh hơn và mảnh thép từ búi sắt bám lại thành chấm gỉ mới. Không dùng nước tẩy có clo hay axit tẩy bồn cầu.
Vít, móc và phụ kiện: điểm yếu thường bị bỏ quên
Nhiều tranh ven biển có mặt tranh còn khá tốt nhưng móc treo đã gỉ mục. Phụ kiện nhỏ, ít khi được nhìn tới, lại chịu tải toàn bộ tranh.
- Ưu tiên vít, bu lông, móc treo bằng inox loại tốt cho mọi tranh ở ven biển; vít mạ thường rẻ nhưng gỉ nhanh và để lại vệt nâu chảy trên tường.
- Tránh để vít thép thường tiếp xúc trực tiếp với tranh inox hoặc nhôm. Hai kim loại khác nhau chạm nhau trong môi trường muối dễ làm một bên ăn mòn nhanh hơn; nếu buộc phải dùng, hỏi thợ về vòng đệm cách ly.
- Kiểm tra dây treo, cáp treo nếu có. Dây thép mạ gỉ ngầm bên trong lớp bọc là chuyện có thật; thấy dây cứng, đổi màu ở đầu kẹp thì thay.
- Vít nở trong tường gần biển cũng gỉ. Nếu thấy vệt nâu chảy từ chân vít xuống tường, nhờ thợ kiểm tra xem vít còn chịu lực tốt không trước khi treo lại tranh nặng.
- Với tranh nhiều lớp, vít nối các lớp là điểm hay gỉ đầu tiên. Khi đưa tranh đi bảo dưỡng, đề nghị xưởng thay toàn bộ vít nối bằng inox nếu tranh đang dùng vít thường.
Việc thay vít và kiểm tra vít nở với tranh nặng nên để thợ có kinh nghiệm làm, nhất là tranh treo cao.
Tình huống homestay và quán ven biển: chăm thế nào cho thực tế
Thử hình dung một homestay giả định ở Khánh Hoà, cách bãi biển vài trăm mét, có tám phòng, mỗi phòng một tranh sắt nhỏ và sảnh có một tranh lớn hình đàn cá. Chủ nhà không thể dành nhiều giờ cho từng tranh. Cách làm hợp lý là gộp việc lau ẩm tranh vào ngày tổng vệ sinh phòng sau mỗi lượt khách dài hoặc mỗi hai tuần, dùng riêng một xô nước ngọt và hai khăn cho tranh, không dùng chung khăn lau nhà tắm.
Tranh ở sảnh và hiên mở cửa suốt ngày nên được lau dày hơn, có thể mỗi tuần vào mùa gió. Nên giao việc này cho một người cụ thể kèm danh sách chỗ cần soi: mép dưới, chân vít, mặt sau góc dưới. Một bảng ghi chép đơn giản trên giấy ở phòng kho, ghi ngày lau và chỗ thấy chấm nâu, giúp chủ nhà biết tranh nào đang xuống cấp nhanh để đưa đi xử lý trước mùa cao điểm.
Một điều không nên tiếc là đổi vị trí. Tranh treo đúng hướng gió biển thổi vào, ngay cửa ra ban công, sẽ xuống cấp nhanh hơn hẳn so với cùng tranh đó treo ở bức tường trong. Đổi chỗ đôi khi rẻ hơn mọi việc chăm sóc cộng lại.
Dấu hiệu nên đưa tranh về xưởng thay vì tự dặm
Sơn phồng rộp thành chuỗi dọc mép cắt. Đây là gỉ đã bò dưới màng sơn. Dặm bên ngoài chỉ che đi, gỉ bên dưới vẫn tiếp tục.
Mặt sau gỉ thành mảng lớn. Muốn xử lý triệt để thì phải làm sạch gỉ và sơn lại cả mảng, việc này cần thiết bị và không gian của xưởng.
Chi tiết mảnh bị gỉ ăn mỏng hoặc gãy. Đầu lá, râu cá, cầu nối mảnh có thể bị ăn mòn tới mức yếu đi. Xưởng có thể hàn bù hoặc cắt chi tiết thay thế, việc không nên tự làm.
Tranh đã qua nhiều lần dặm loang lổ. Khi số vết dặm nhiều tới mức nhìn thấy rõ từ xa, sơn lại cả tranh thường đẹp và bền hơn tiếp tục dặm.
Vít nối các lớp gỉ cứng, không tháo được. Cố vặn bằng lực mạnh dễ toét đầu vít hoặc gãy trong lỗ ren. Xưởng có dụng cụ và cách xử lý vít kẹt mà không làm hỏng chi tiết xung quanh.
Câu nên hỏi xưởng khi gửi tranh. Xưởng sẽ làm sạch gỉ bằng cách nào, có xử lý chống gỉ trước khi sơn không, có thay vít nối bằng inox không, và màu sơn lại có giữ đúng màu cũ được không. Câu trả lời cụ thể cho từng câu này cho bạn biết họ có quen làm tranh ven biển hay không.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cách biển bao xa thì cần lo chuyện hơi muối?
Không có con số cố định, vì còn phụ thuộc hướng gió, địa hình và nhà có mở cửa nhiều không. Kinh nghiệm chung là trong khoảng vài cây số tính từ bờ, nhất là nơi gió biển thổi thẳng vào, nên coi như nhà ven biển và chăm tranh theo lịch dày hơn.
Có nên xịt nước vòi rửa tranh sắt ở hiên cho sạch muối không?
Với tranh trên tường hiên thì nên lau bằng khăn ẩm hơn là xịt vòi, vì nước bắn vào khe và mặt sau rồi đọng lại. Tranh độc lập ngoài vườn có thể xả nước nhẹ, sau đó để ráo ở nơi có nắng gió và kiểm tra các chỗ trũng đọng nước.
Tranh inox 304 ở ven biển có cần lau không?
Vẫn cần. Inox 304 chống ăn mòn tốt hơn 201 nhưng không miễn nhiễm với muối đọng lâu ngày, nhất là ở chỗ khuất mưa và mối hàn. Lau nước ngọt định kỳ giúp giữ bề mặt sáng và tránh các vệt ố nâu.
Phủ thêm lớp sơn bóng trong suốt có giúp tranh chống muối không?
Có thể giúp phần nào nếu do xưởng làm đúng cách trên bề mặt sạch, khô. Tự xịt lên tranh đã có muối bám hoặc gỉ ngầm thì lớp phủ dễ nhốt muối và ẩm bên dưới, làm tình hình xấu hơn. Nên hỏi xưởng trước khi phủ.
Mang tranh từ nhà phố về nhà biển cần chuẩn bị gì?
Kiểm tra kỹ tranh trước khi mang đi, dặm các vết trầy, thay vít và móc treo thường bằng inox, và chọn bức tường khuất gió biển để treo. Nếu tranh có nhiều vết trầy, nên xử lý xong ở xưởng rồi mới đem ra biển.
Tại sao tranh ở phòng trong cũng bị gỉ dù không hứng gió biển?
Hơi muối theo không khí vào nhà qua cửa mở, quạt, điều hoà và bám đều lên các bề mặt. Phòng trong ít gió có thể còn khô chậm hơn, nên muối và ẩm đọng lâu hơn. Tranh ở phòng trong vẫn cần được lau nước ngọt, chỉ thưa hơn tranh ở hiên.