Các tấm trong một bộ tranh sắt thường cách nhau khoảng 4–10 cm; bộ có hình liền mạch chạy qua các tấm nên chọn khe hẹp, khoảng 3–6 cm, còn bộ gồm các tấm độc lập có thể giãn tới 8–12 cm. Khe hở là một phần của bố cục: hẹp quá thì nhìn như tấm nguyên bị nứt, rộng quá thì bộ tranh tan thành những tấm lẻ.
Bài này đi qua cách chọn khe theo kiểu bộ tranh, tính tổng chiều ngang khi đã cộng khe, các kiểu xếp phổ biến cho bộ hai, ba và năm tấm, và những lỗi khiến một bộ tranh đẹp trong ảnh mẫu trở nên rời rạc khi treo ở nhà. Phần lựa chọn chủ đề và cách khoan bắt từng tấm không nằm trong phạm vi bài.
Hai loại bộ tranh khác nhau hoàn toàn về khe hở
Loại thứ nhất là tranh liền mạch được chia tấm: một hình lớn như dãy núi, đàn cá chép hay rặng tre được cắt thành ba hoặc năm phần. Đường nét chạy qua khe từ tấm này sang tấm kia, nên mắt người xem tự nối chúng lại. Khe càng hẹp thì việc nối càng dễ, nhưng nếu chỉ còn một hai phân thì sai lệch nhỏ khi treo, chỉ vài milimét lệch cao, cũng lộ ngay vì đường nét bị gãy. Khoảng 3–6 cm là vùng an toàn: đủ để khe trở thành chủ ý, đủ hẹp để hình vẫn liền.
Loại thứ hai là bộ gồm các tấm độc lập cùng chủ đề, ví dụ bốn tấm hoa của bốn mùa hay ba chú chim ở ba tư thế. Mỗi tấm có bố cục riêng, đứng một mình vẫn đọc được. Khe ở đây đóng vai trò như lề của từng tấm, nên rộng hơn, khoảng 8–12 cm tuỳ kích thước tấm. Nhầm hai loại này là lỗi gốc của nhiều bộ tranh trông lạ mắt: tranh liền mạch mà treo giãn 15 cm thì hình đứt đoạn, còn bộ độc lập mà xếp sát 3 cm thì bốn tấm chen chúc tranh nhau sự chú ý.
Khe hở tham khảo theo kiểu bộ và kích thước tấm
Các con số là khoảng tham khảo. Tấm càng lớn thì khe có thể rộng hơn một chút mà vẫn liền khối, vì tỷ lệ khe trên tấm nhỏ đi.
| Kiểu bộ | Kích thước mỗi tấm | Khe hở tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Liền mạch chia 3 tấm đều | 40–60 cm ngang | 3–5 cm | Ưu tiên nét không bị cắt ngay khe |
| Liền mạch chia 5 tấm so le cao thấp | 25–50 cm ngang | 3–6 cm | Tấm giữa cao nhất, hai bên thấp dần |
| Liền mạch khổ lớn chia 2 tấm | 80–120 cm ngang | 5–8 cm | Hay dùng vì vận chuyển dễ hơn tấm nguyên |
| Độc lập cùng chủ đề, 2 tấm | 40–70 cm ngang | 8–12 cm | Đặt cân hai bên một trục |
| Độc lập cùng chủ đề, 4 tấm lưới | 30–50 cm vuông | 6–10 cm | Khe ngang và khe dọc phải bằng nhau |
| Tranh nhiều lớp nổi khối | Mọi cỡ | Cộng thêm 1–2 cm | Bóng đổ của lớp nổi làm khe trông hẹp lại |
Dòng cuối hay bị bỏ qua. Tranh nhiều lớp đặt cách tường vài phân sẽ đổ bóng sang hai bên; nếu khe quá hẹp, bóng của tấm này đè lên tấm kia và vùng khe thành một vệt tối, làm hình trông bị gãy hơn là liền.
Tính tổng chiều ngang cả cụm, ví dụ từng bước
Một phòng khách giả định có sofa ba chỗ dài 210 cm. Theo tỷ lệ khoảng hai phần ba đến ba phần tư, cả cụm tranh nên rộng khoảng 140–158 cm. Bạn muốn một bộ ba tấm liền mạch hình dãy núi.
- Chọn khe hở cho kiểu liền mạch: lấy 4 cm.
- Bộ ba tấm có hai khe, tổng khe là 8 cm.
- Lấy chiều ngang mục tiêu, ví dụ 150 cm, trừ tổng khe: còn 142 cm cho ba tấm.
- Chia đều: mỗi tấm khoảng 47 cm. Làm tròn theo bản vẽ của xưởng, ví dụ 47 hoặc 48 cm.
- Nếu bộ có tấm giữa lớn hơn hai tấm bên, ví dụ tỷ lệ 1 : 1,4 : 1, thì chia 142 cm theo tỷ lệ 3,4 phần: tấm bên khoảng 42 cm, tấm giữa khoảng 58 cm.
- Ghi lại cả kích thước từng tấm lẫn tổng chiều ngang đã gồm khe, gửi xưởng cả hai con số và nói rõ khe dự kiến.
Lý do cần nói khe với xưởng: khi chia hình liền mạch, người vẽ sẽ tránh để một chi tiết quan trọng, như mắt con cá hay đỉnh núi, rơi đúng vào chỗ cắt. Nếu xưởng chia theo khe 2 cm mà bạn treo khe 8 cm, phần hình gần khe sẽ lệch khỏi nhịp mà người vẽ đã tính.
Các kiểu xếp phổ biến cho bộ 2, 3 và 5 tấm
Bộ hai tấm. Thường đặt cân hai bên một trục: trục sofa, trục giường hoặc trục bàn ăn. Hai tấm cùng cao, cùng mép trên và mép dưới. Nếu hai tấm khác chiều cao, căn theo đường tâm chung chứ không căn mép trên, để cặp tranh không bị nghiêng thị giác.
Bộ ba tấm bằng nhau. Kiểu xếp ngang thẳng hàng là an toàn nhất, hợp với tường dài phía sau sofa. Bộ ba tấm cũng có thể xếp dọc trên mảng tường hẹp cạnh cửa, khi đó khe ngang giữa các tấm nên bằng đúng khe đã dùng ở các bộ khác trong nhà để giữ nhịp chung.
Bộ ba tấm giữa lớn hai bên nhỏ. Tấm giữa nên rộng gấp khoảng 1,3–1,6 lần tấm bên. Căn cả ba theo đường tâm ngang, không căn mép dưới, nếu không tấm giữa sẽ “đè” xuống sofa.
Bộ năm tấm so le. Hay gặp ở tranh phong cảnh liền mạch: tấm giữa cao nhất, hai cặp hai bên thấp dần đối xứng. Đường tâm ngang của cả năm tấm trùng nhau; chênh cao giữa các cặp thường 10–20 cm. Đây là kiểu khó treo nhất vì sai một tấm là lộ.
Bộ bốn tấm lưới hai nhân hai. Hợp với tường gần vuông như mảng tường phòng ăn. Khe ngang và khe dọc phải bằng nhau, nếu không mắt thấy lưới bị kéo dãn một chiều.
Những lỗi làm bộ tranh trông rời rạc
Sau đây là các tình huống hay gặp khi người mua tự treo hoặc thợ treo theo cảm giác:
- Khe không đều. Khe trái 4 cm, khe phải 6 cm. Chênh hai phân nghe nhỏ nhưng với tranh liền mạch, mắt bắt được ngay vì hai khe nằm đối xứng.
- Treo bộ liền mạch như bộ độc lập. Thợ quen giãn khe 10 cm cho “thoáng”, hình dãy núi thành ba mẩu núi.
- Căn theo mép dưới khi các tấm khác cao. Bộ so le căn mép dưới sẽ có đỉnh nhảy lên xuống, mất đường tâm.
- Đặt tấm ngược thứ tự. Tranh liền mạch giao không đánh số mặt sau, người treo đổi chỗ tấm hai và tấm ba, đường nét không còn nối.
- Một tấm lệch nghiêng. Bộ nhiều tấm có nhiều cạnh song song, chỉ một tấm nghiêng một độ cũng nổi bật.
Lỗi thứ tư dễ tránh: khi nhận hàng, đặt các tấm xuống sàn đúng thứ tự, kiểm đường nét có nối không, rồi dán băng dính giấy ghi số thứ tự và mũi tên chiều lên ở mặt sau từng tấm trước khi đưa cho người treo.
Bộ tranh trên tường trống, tường góc và tường có cửa sổ
Khi phía dưới không có sofa hay tủ, bộ tranh mất đi thước đo ngang tự nhiên. Lúc này lấy mảng tường trống làm mốc: tổng chiều ngang cả cụm khoảng một nửa đến hai phần ba mảng trống, và đường tâm ngang theo tầm mắt người đứng. Bộ tranh trên tường trống nên có khe hẹp hơn một chút so với khi treo trên sofa, vì không còn món đồ nào bên dưới “gom” các tấm lại thành một khối.
Tường góc là trường hợp hay gây tranh cãi. Có người muốn chia bộ ba tấm thành hai tấm ở bức tường này, một tấm ở bức tường kia, ôm lấy góc nhà. Cách này chỉ đẹp khi bộ tranh gồm các tấm độc lập và người xem thường đứng chéo góc, nhìn thấy cả hai mặt tường cùng lúc. Với tranh liền mạch, bẻ qua góc gần như luôn làm hình gãy, nên giữ cả bộ trên một mặt tường. Tường có cửa sổ thì đo mảng trống giữa khung cửa sổ và góc tường hoặc trần; nếu mảng đó không đủ cho cả bộ cộng lề, giảm số tấm thay vì thu nhỏ khe đến mức các tấm sát vào nhau.
Bộ tranh và những vật khác trên cùng mảng tường
Trên một mảng tường phòng khách thường không chỉ có tranh: còn đèn tường, kệ treo, đồng hồ, công tắc, điều hoà. Bộ tranh nhiều tấm, vì có nhiều mép và nhiều khe, dễ bị những vật này làm rối hơn một tấm tranh đơn. Nguyên tắc chung là coi cả bộ tranh như một khối chữ nhật bao ngoài, rồi chừa quanh khối đó một vùng đệm, tham khảo khoảng 20–40 cm, trước khi tới vật khác. Đèn tường hai bên bộ tranh nên đặt đối xứng theo trục của bộ, không theo trục bức tường.
Điều hoà treo tường là vật cản hay bị quên nhất khi đo trên bản vẽ, vì nó thường nằm cao và người ta chỉ để ý phần dưới. Nếu điều hoà nằm ngay phía trên vị trí dự kiến, hơi lạnh thổi xuống và nước ngưng có thể rơi lên tranh, về lâu dài ảnh hưởng tới lớp sơn ở mép trên. Trong trường hợp đó, dịch cả bộ tranh sang bên hoặc chọn mảng tường khác. Một tình huống khác là kệ treo đồ trang trí đặt ngay dưới bộ tranh: khi đó khoảng hở giữa mép dưới tranh và mặt kệ nên giống khoảng hở với sofa, khoảng 15–25 cm, và đồ trên kệ không nên cao tới mức che mép dưới các tấm.
Câu nên hỏi xưởng khi đặt bộ tranh nhiều tấm
Hỏi xưởng hình được chia theo khe bao nhiêu và có đánh số tấm không. Hỏi các tấm có được cắt từ cùng một lô thép và sơn cùng một mẻ không, vì sơn khác mẻ có thể lệch sắc nhẹ, đặt riêng thì khó thấy nhưng đặt sát nhau thì thấy. Hỏi độ dày và độ phẳng của từng tấm: tấm mỏng và dài dễ hơi vênh sau vận chuyển, khi treo sát nhau thì khe sẽ chỗ rộng chỗ hẹp. Hỏi điểm treo của các tấm có ở cùng độ cao tương đối so với mép trên không, việc này giúp người treo căn hàng nhanh và chính xác hơn.
Nếu tự thiết kế bộ tranh theo ý tưởng riêng, hãy hỏi xưởng xem chi tiết nào rơi vào vùng khe và có thể dịch hình sang trái phải vài phân không. Một con chim bị cắt đôi ngay giữa thân thường là điều không ai muốn. Với tranh dựa trên tác phẩm của một hoạ sĩ, nhớ xin phép tác giả trước khi đặt làm, kể cả khi chỉ chia nhỏ thành nhiều tấm, vì đó vẫn là tác phẩm của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Bộ tranh sắt 3 tấm nên cách nhau bao nhiêu?
Nếu ba tấm ghép thành một hình liền mạch, khe khoảng 3–5 cm là vừa. Nếu ba tấm là ba hình độc lập cùng chủ đề, có thể giãn tới khoảng 8–12 cm. Đây là khoảng tham khảo, nên ướm thử trên sàn trước.
Có nên treo bộ tranh liền mạch sát nhau không còn khe?
Không nên để khe dưới khoảng 2 cm. Sai lệch vài milimét khi treo, hoặc tấm hơi vênh, sẽ làm hai mép chạm hoặc lộ khe xiên rất rõ. Khe vừa phải giúp che những sai lệch nhỏ này.
Bộ 5 tấm so le căn theo mép trên hay đường tâm?
Căn theo đường tâm ngang chung. Các tấm cao thấp khác nhau sẽ toả đều lên xuống quanh đường tâm, giữ được dáng đối xứng. Căn mép trên hoặc mép dưới đều làm bộ tranh lệch về một phía.
Tổng chiều ngang bộ tranh có tính cả khe hở không?
Có. Khi so với chiều ngang sofa, giường hay bức tường, phải lấy tổng chiều ngang các tấm cộng tất cả khe. Bỏ khe ra ngoài là lý do phổ biến khiến bộ tranh treo xong rộng hơn dự tính.
Tranh nhiều lớp nổi khối có cần khe rộng hơn tranh một lớp không?
Thường nên cộng thêm khoảng 1–2 cm. Lớp nổi đặt xa tường đổ bóng sang hai bên, khe hẹp sẽ bị bóng lấp và trông như một vệt tối, làm hình kém liền hơn.
Nhận bộ tranh không đánh số thì làm sao biết thứ tự?
Đặt các tấm trên sàn hoặc tấm bìa lớn, ghép thử đến khi đường nét nối liền qua mọi khe. Sau đó dán băng dính giấy ghi số và mũi tên chiều lên ở mặt sau từng tấm trước khi treo.