Trong mỹ thuật dân gian, chim hạc tượng trưng cho sự thanh cao và tuổi thọ, nên tranh hạc thường được chọn để chúc thọ ông bà; đôi chim đậu cạnh nhau tượng trưng cho sự gắn bó vợ chồng, hợp phòng cưới; còn đàn chim bay gợi sự tự do, khởi đầu mới. Mỗi loài chim mang một tầng nghĩa khác, và mỗi tầng nghĩa hợp một dịp, một căn phòng khác nhau.
Bài này giải thích ý nghĩa thường gặp của từng loài chim trong tranh, cách chọn tranh chúc thọ và tranh cưới cho đúng người nhận, cách bố trí đàn chim sắt rời trên tường, và những chỗ cánh, đuôi, chân chim hay bị làm vụng.
Hạc và các loài chim quen thuộc trong văn hoá Việt
Người Việt gặp hình chim hạc từ rất sớm, nhất là ở các ngôi đình, đền, nơi tượng hạc đứng trên lưng rùa chầu hai bên. Hạc cao cổ, chân dài, bay xa, nên được xem là loài chim của sự thanh cao và trường thọ. Bộ đôi tùng và hạc, cây thông già cùng con hạc đứng dưới gốc, là đề tài chúc thọ quen thuộc trong tranh vẽ và câu đối mừng thọ.
Bên cạnh hạc, tranh chim còn có chim én báo mùa xuân, đôi uyên ương tượng trưng cho tình vợ chồng, chim sẻ ríu rít gợi cảnh nhà đông vui, chim công xoè đuôi gợi vẻ lộng lẫy. Mỗi loài đến với tranh qua ca dao, thơ và tranh dân gian, chứ không phải qua quy tắc nào. Bạn chọn loài chim theo câu chuyện mình muốn kể.
Ở góc mỹ thuật, chim là chủ đề rất hợp với sắt: đường viền cánh xoè, cổ cong, đuôi dài cho hình bóng nhận ra ngay từ xa. Chỉ cần một bóng hạc đứng một chân là người xem biết đó là hạc, không cần thêm chi tiết lông nào.
Loài chim, ý nghĩa thường gặp và dịp hợp
Bảng gom các loài hay có trong tranh sắt, kèm cách đọc phổ biến và dịp thường chọn. Đây là cách hiểu văn hoá, không phải quy định.
| Loài chim | Ý nghĩa thường gặp | Dịp hoặc không gian hợp |
|---|---|---|
| Hạc, tùng hạc | Thanh cao, trường thọ | Mừng thọ ông bà, phòng khách nhà có người cao tuổi |
| Đôi chim đậu cành | Gắn bó, đồng hành | Quà cưới, phòng ngủ vợ chồng |
| Uyên ương | Tình vợ chồng thuỷ chung | Phòng cưới, kỷ niệm ngày cưới |
| Chim én | Mùa xuân, sự trở về | Tân gia, lối vào, tường cầu thang |
| Đàn chim bay | Tự do, khởi đầu mới | Văn phòng khởi nghiệp, phòng trẻ lớn, quán cà phê |
| Chim sẻ trên cành | Gia đình đông vui | Phòng ăn, góc bếp |
| Chim công | Lộng lẫy, rực rỡ | Sảnh khách sạn, tiệm áo dài, studio cưới |
Nếu bạn phân vân, đôi chim đậu trên một cành hoa là lựa chọn dễ hợp với nhiều người nhận nhất: không quá trang trọng như tùng hạc, không quá riêng tư như uyên ương.
Tranh tùng hạc chúc thọ: chọn sao cho ông bà thích
Tranh chúc thọ là món quà mà người nhận sẽ nhìn mỗi ngày, nên điều đầu tiên cần nghĩ là mắt của người lớn tuổi. Ông bà thường thích hình rõ ràng, mảng lớn, màu tương phản với tường, hơn là những đường nét mảnh tinh tế mà người trẻ thích. Một đôi hạc lớn dưới gốc thông, sơn đồng trên tường kem, dễ nhìn hơn một đàn hạc nhỏ li ti.
Thứ hai là chỗ treo. Nhà ông bà thường có sẵn tủ thờ, bộ bàn ghế gỗ, ảnh gia đình. Tranh tùng hạc hợp đặt ở tường phòng khách hơn là sát khu thờ, để nó là quà mừng thọ chứ không lẫn vào đồ thờ cúng. Bạn nên đo trước khoảng tường trống và màu tường, vì nhà người lớn tuổi thường ít khi muốn khoan thêm lỗ hay dời đồ.
Thứ ba là chữ. Nhiều người muốn thêm chữ “Thọ” hoặc một câu chúc. Chữ làm tranh thêm trang trọng nhưng cũng làm nó thành một món đồ dịp lễ. Nếu muốn tranh dùng được lâu dài như một bức trang trí, bạn có thể ghi một dòng nhỏ ở góc dưới, kín đáo, hoặc khắc ở mặt sau tranh: tên người tặng, dịp mừng thọ, năm.
Bố trí đàn chim sắt rời trên tường
Đàn chim rời, mỗi con gắn riêng một điểm, là kiểu trang trí nhẹ nhàng rất hợp tường dài. Nó trông dễ nhưng hay bị bố trí thành hàng đều nhàm chán. Các bước sau giúp đàn chim có nhịp bay tự nhiên:
- Cắt hình chim bằng giấy bìa đúng kích thước từng con, dán thử bằng băng dính giấy, chưa khoan gì.
- Vẽ trong đầu một đường bay cong, thường đi lên từ góc dưới về góc trên, hoặc từ một cành cây đã có sẵn bay ra.
- Đặt con lớn ở đầu đường bay gần mắt người nhìn, con nhỏ dần về phía xa để tạo cảm giác chiều sâu.
- Để khoảng cách giữa các con không đều: chỗ dày ba bốn con, chỗ thưa một con, như đàn chim thật.
- Cho vài con nghiêng cánh khác nhau, đừng để tất cả cùng một góc.
- Đứng ở chỗ hay ngồi nhất nhìn vài ngày, chỉnh lại rồi mới nhờ thợ khoan và gắn.
Chim rời thường gắn bằng vít hoặc chân đế cách tường một chút để có bóng đổ. Mỗi con một điểm khoan nghĩa là tường sẽ có nhiều lỗ, nên với nhà thuê, bạn hãy hỏi chủ nhà trước hoặc chọn bức tranh liền khối một điểm treo.
Cánh, đuôi và chân: chỗ phân biệt chim đẹp với chim vụng
Cánh xoè cần có độ cong. Cánh chim đang bay đẹp khi các lông cánh chính toả ra như nan quạt, có khe giữa chúng. Cánh cắt thành một mảng phẳng không khe trông như chiếc lá.
Đuôi dài là chỗ dễ cong. Đuôi chim công, chim trĩ, chim phượng dài và mảnh, rất dễ cong khi đóng gói. Bạn nên hỏi xưởng có gân gia cố phía sau hoặc làm đuôi dày hơn phần thân không.
Chân hạc phải mảnh nhưng đứng được. Hạc đứng một chân là dáng đẹp nhất nhưng chân mảnh lại chịu sức nặng của cả hình. Trong tranh một tấm, chân thường được nối với nền cỏ hoặc mặt nước để giữ.
Mắt và mỏ cho chim có hồn. Một lỗ nhỏ làm mắt, mỏ nhọn rõ ràng là đủ. Chim không mắt trông như hình in mờ.
Chim nhiều lớp nổi khối. Đặt chim ở lớp trước, cành ở lớp sau, chim như sắp bay ra khỏi tường. Cách này đẹp nhất khi có đèn rọi xiên từ trên xuống.
Tỷ lệ giữa chim và cành. Chim quá to so với cành trông như sắp bẻ gãy cành, chim quá nhỏ thì lọt thỏm. Khi xem bản vẽ, hãy so con chim với một chiếc lá trên cành: chim đậu thường cỡ vài chiếc lá gộp lại là vừa mắt.
Những lỗi hay gặp khi chọn tranh chim
Tranh chim thường bị chọn theo cảm tính, rồi treo lên mới thấy không ổn. Các lỗi hay gặp:
- Tặng tranh uyên ương cho người chưa lập gia đình hoặc vừa trải qua chuyện buồn, khiến người nhận khó xử.
- Chọn đàn chim quá nhỏ cho tường rộng, đứng xa chỉ thấy những chấm đen như vết bẩn.
- Treo tranh tùng hạc khổ lớn trong phòng ngủ trẻ em, vừa nặng nề vừa không hợp lứa tuổi.
- Chọn chim công nhiều màu sơn cho phòng hướng nắng chiều, chỉ sau vài mùa màu đã phai lệch nhau.
- Đặt tranh chim ở chỗ gió thổi mạnh ngoài hiên khi các chi tiết cánh mảnh, dễ rung và cong.
- Mua đàn chim rời nhưng tự gắn theo hàng thẳng, khoảng cách đều như hàng cúc áo, mất hẳn cảm giác đàn chim đang bay.
Với quà tặng, câu hỏi an toàn nhất trước khi chọn loài chim là: người nhận đang ở giai đoạn nào của cuộc sống. Mừng thọ thì hạc, mới cưới thì đôi chim, mới chuyển nhà thì én hoặc đàn chim bay.
Tranh chim trong quán, tiệm và văn phòng
Ngoài nhà ở, tranh chim được dùng khá nhiều trong không gian kinh doanh nhỏ vì hình chim nhẹ nhàng, dễ hợp nhiều phong cách và không gây cảm giác nặng nề như đề tài đàn ngựa hay rồng phượng. Một quán cà phê nhỏ trong hẻm ở TP Hồ Chí Minh, chẳng hạn, có thể dùng một cành cây khô dài kèm năm sáu con chim sẻ đậu rải rác, sơn đen mờ trên tường xi măng, vừa đủ làm nền chụp ảnh cho khách.
Tiệm áo dài, studio ảnh cưới hay tiệm hoa thường chọn chim công, đôi chim hoặc chim én bay quanh một khung tròn, vì các hình này gợi đúng tinh thần lễ hội, cưới hỏi. Ở đây màu nhũ đồng, nhũ vàng hoặc trắng mờ được ưa chuộng hơn đen.
Văn phòng khởi nghiệp, phòng làm việc nhóm hợp với đàn chim bay theo một hướng, gợi ý tưởng đi lên, mở rộng. Nên đặt đàn chim ở bức tường khách nhìn thấy đầu tiên khi bước vào, chứ không đặt sau lưng người ngồi làm việc, vì nhiều hình nhỏ chuyển động ngay sau đầu người dễ làm rối mắt người đối diện khi họp.
Với spa, phòng trị liệu, phòng chờ phòng khám, một đôi hạc đứng hoặc một con hạc bay ngang, màu trầm, khoảng trống rộng xung quanh tạo cảm giác tĩnh lặng mà các không gian này cần.
Câu nên hỏi trước khi đặt tranh chim
Chủ đề chim có nhiều chi tiết mảnh nên đáng hỏi kỹ hơn các chủ đề khác. Mang theo những câu sau khi trao đổi:
- Phần cánh và đuôi mảnh nhất rộng bao nhiêu, có gân gia cố mặt sau không?
- Với đàn chim rời, mỗi con gắn bằng gì, có kèm mẫu giấy để ướm trước trên tường không?
- Nếu một con chim bị cong khi vận chuyển, xưởng có làm bù riêng con đó được không?
- Mẫu chim này do xưởng tự vẽ hay chuyển thể từ tranh của ai, có được phép không?
- Lớp sơn đã tính cho trong nhà hay ngoài trời, mép cắt cánh có được sơn phủ kín không?
Câu hỏi về nguồn mẫu đặc biệt đáng hỏi với tranh hạc và chim công, vì nhiều mẫu đẹp trên mạng là chuyển thể từ tranh lụa, tranh thuỷ mặc của hoạ sĩ còn giữ bản quyền. Nếu muốn một bức giống phong cách đó, bạn có thể nhờ xưởng vẽ bố cục mới hoặc xin phép tác giả gốc.
Câu hỏi thường gặp
Tranh chim hạc có ý nghĩa gì?
Chim hạc tượng trưng cho sự thanh cao và tuổi thọ trong văn hoá dân gian. Bộ đôi tùng và hạc là đề tài chúc thọ quen thuộc, vì vậy tranh hạc thường được chọn làm quà mừng thọ ông bà.
Tranh đôi chim có hợp làm quà cưới không?
Rất hợp. Đôi chim đậu cạnh nhau trên cành được hiểu là sự gắn bó, đồng hành. Bạn có thể xin xưởng khắc tên hoặc ngày cưới ở góc dưới hay mặt sau để món quà mang dấu ấn riêng mà không làm tranh rối.
Đàn chim sắt rời gắn tường cần bao nhiêu con?
Không có số cố định. Tường dài khoảng hai đến ba mét thường đẹp với khoảng bảy đến mười hai con to nhỏ khác nhau, chỉ để tham khảo. Quan trọng là có nhịp dày thưa và một đường bay rõ ràng.
Tranh chim có nên treo ngoài ban công không?
Được nếu tranh làm từ vật liệu và lớp sơn dùng ngoài trời, và các chi tiết cánh đủ dày. Chim cánh mảnh treo ngoài trời dễ rung, cong khi gió mạnh và gỉ ở mép cắt nếu sơn không phủ kín.
Có nên thêm chữ Thọ vào tranh tùng hạc không?
Tuỳ mục đích. Có chữ Thọ thì tranh trang trọng, rõ là quà mừng thọ, nhưng ít linh hoạt khi muốn treo lâu dài. Nhiều người chọn ghi lời chúc nhỏ ở góc hoặc khắc mặt sau để tranh vẫn là một bức trang trí.
Tranh chim một lớp hay nhiều lớp đẹp hơn?
Tranh một lớp gọn, hợp tường hẹp và nhà thuê. Tranh nhiều lớp đặt chim ở lớp trước nên có bóng đổ, nhìn như chim sắp bay ra, đẹp hơn khi có đèn rọi nhưng dày và nặng hơn.