Trong văn hoá Á Đông, ngựa phi tượng trưng cho sức bền, tốc độ và tinh thần tiến lên; câu “mã đáo thành công” vốn chỉ việc người đi xa trở về thuận lợi, sau thành lời chúc công việc suôn sẻ, nên tranh sắt ngựa phi thường được chọn cho văn phòng, phòng làm việc và phòng khách của người làm kinh doanh. Ý nghĩa ấy là lời chúc, còn giá trị thật của bức tranh nằm ở việc đàn ngựa có ra dáng đang chạy hay không.
Bài này đi qua nguồn gốc của các cách đặt số ngựa, phân biệt các dáng phi, cách đọc hướng chạy, những lỗi khiến ngựa sắt trông cứng như đồ chơi, và gợi ý chọn bức hợp từng kiểu không gian.
Ngựa trong văn hoá và mỹ thuật phương Đông
Ngựa từng là phương tiện của người đi thi, đi buôn, đi trấn ải, nên trong tâm thức nhiều thế hệ, hình con ngựa gắn với chuyến đi xa và ngày trở về. Thành ngữ “mã đáo thành công” ra đời từ đó: ngựa về tới nơi nghĩa là việc đã xong. Ngày nay câu này được dùng như lời chúc mở cửa hàng, nhận chức mới, bắt đầu dự án. Ngựa còn đứng trong mười hai con giáp, và người tuổi Ngọ hay thích tranh ngựa như một món đồ gắn với mình.
Trong hội hoạ, ngựa là đề tài lớn của tranh thuỷ mặc Trung Hoa và sau đó lan sang mỹ thuật Việt Nam. Nhiều hoạ sĩ nổi tiếng thế kỷ hai mươi vẽ ngựa bằng những nét mực khoẻ, bờm tung, chân như không chạm đất. Chính lối vẽ này là nguồn cảm hứng chung của rất nhiều mẫu tranh sắt ngựa phi hiện nay.
Vì có nguồn gốc từ tranh vẽ của hoạ sĩ, nhiều mẫu ngựa trên thị trường là bản chuyển thể từ tác phẩm có tác giả. Phần chủ đề thì ai cũng dùng được, nhưng một bố cục cụ thể của một hoạ sĩ là tài sản của người đó. Khi đặt làm, bạn nên yêu cầu bản vẽ mới hoặc xin phép nếu muốn giữ đúng một bức cụ thể.
Số ngựa trong tranh: nguồn gốc các cách đặt
Người mua hay hỏi nên lấy mấy con. Bảng dưới gom các cách đặt phổ biến và lý do thật đằng sau, để bạn chọn bằng hiểu biết thay vì nghe đồn.
| Số ngựa | Nguồn gốc hoặc cách đọc | Hợp khổ tranh |
|---|---|---|
| Một con | Tập trung vào dáng và sức mạnh của một cá thể, gần với tranh chân dung | Khổ vuông hoặc đứng, tường hẹp |
| Hai con | Đôi ngựa chạy song song, thường đọc là đồng hành, hợp tác | Khổ ngang vừa, phòng làm việc của hai người |
| Sáu con | Đề tài lục mã, chữ “lục” đọc gần chữ “lộc” trong cách chơi chữ dân gian | Ngang dài, tường sau bàn họp |
| Tám con | Từ điển tích tám con tuấn mã của một vị vua cổ đại trong sử sách Trung Hoa, thành đề tài bát mã của hội hoạ | Ngang rất dài, phòng khách rộng, sảnh |
| Chín con | Cách chơi chữ “cửu” là lâu dài, giống đề tài cửu ngư | Ngang dài hoặc tranh nhiều lớp |
Tất cả các cách đọc trên là chơi chữ và điển tích, không có hiệu lực gì với công việc của bạn. Thực tế quan trọng hơn: số ngựa càng nhiều thì khổ tranh càng phải dài, nếu không từng con sẽ nhỏ đi và đàn ngựa thành một khối đen chồng chéo. Với tường dưới hai mét, đàn từ một đến sáu con thường dễ cho nét đẹp hơn tám con.
Dáng ngựa: phi nước đại, phi nước kiệu hay đứng chồm
Phi nước đại là dáng được chọn nhiều nhất. Bốn chân dang rộng, thân vươn dài, bờm và đuôi bay ngược chiều chạy. Dáng này tạo cảm giác tốc độ, hợp tường ngang dài. Điểm cần nhìn là chân: chân sau phải có lực đạp, chân trước vươn ra, không được bốn chân đều nhau như hàng rào.
Phi nước kiệu nhẹ nhàng hơn. Ngựa nhấc chân chéo cặp, đầu ngẩng, thân thẳng. Dáng này hợp phòng khách gia đình, nơi không cần quá nhiều sức căng.
Ngựa đứng chồm hai chân sau mạnh mẽ và kịch tính. Hợp tranh một con hoặc hai con khổ đứng. Nếu đặt nhiều con chồm cạnh nhau, tranh dễ thành rối và mất trọng tâm.
Ngựa thả bước hoặc ngựa gặm cỏ gợi sự an nhàn. Ít được làm nhưng rất hợp phòng ngủ người lớn tuổi hoặc homestay vùng cao nguyên, nơi khách tìm sự thư thả hơn là tốc độ.
Ngựa vẽ nét thuỷ mặc khác ngựa tả thực. Bản thuỷ mặc có nét đậm nhạt, bờm loang, chuyển sang sắt phải giữ được độ vát của nét. Bản tả thực có cơ bắp rõ ràng, hợp tranh nhiều lớp nổi khối với ánh đèn rọi chéo.
Hướng ngựa chạy và cách đặt trên tường
Cũng như tranh cá chép, hướng chạy của ngựa là một câu chuyện cảm giác. Nhiều người muốn ngựa chạy vào phía trong phòng, hoặc chạy về phía bàn làm việc, để chuyển động của tranh dẫn về chỗ người ngồi. Một số người lại muốn ngựa chạy về phía cửa sổ, nơi có ánh sáng, như hình ảnh đi ra phía trước. Không có hướng nào đúng tuyệt đối. Điều thực tế là khi đứng ở cửa phòng nhìn vào, đàn ngựa không nên chạy thẳng vào góc tường gần nhất, vì mắt người sẽ có cảm giác đàn ngựa sắp đâm vào tường.
Với phòng giám đốc, chỗ phổ biến là tường sau lưng ghế. Bạn hãy hình dung khách ngồi đối diện: họ nhìn thấy người chủ phòng ở giữa và đàn ngựa phía sau. Nếu tranh quá đậm và quá nhiều chi tiết, nó lấn át người ngồi. Bản sơn đen mờ hoặc đồng xỉn, nền tường sáng, sẽ làm điểm nhấn vừa đủ.
Ở phòng khách gia đình, tường sau sofa hoặc tường đối diện cửa vào là hai vị trí tự nhiên. Nếu phòng có trần không cao, chọn đàn ngựa dàn ngang thấp, tránh bố cục ngựa chồm vươn cao làm không gian có cảm giác chật.
Vì sao có bức ngựa sắt trông sống, có bức trông cứng
Cùng chủ đề, cùng kích thước, nhưng cảm giác rất khác. Lý do thường nằm ở những điểm sau:
- Tỷ lệ cơ thể: ngựa đẹp có cổ dài, đầu nhỏ, chân thon. Bản vẽ vội thường làm đầu to, chân ngắn, nhìn như ngựa gỗ đồ chơi.
- Bờm và đuôi: đây là chỗ thể hiện gió. Bờm cắt thành vài dải lớn uốn lượn đẹp hơn hàng chục sợi mảnh, vì sợi quá mảnh dễ cháy cạnh khi cắt và dễ gãy cong.
- Khoảng hở giữa các con: đàn ngựa cần chồng nhau một phần để có chiều sâu, nhưng chồng quá nhiều sẽ thành một khối. Tranh nhiều lớp giải quyết bằng cách đặt con phía sau ở lớp lùi.
- Mặt đất và bụi: một vệt đất mỏng hoặc vài đám bụi dưới chân làm ngựa có chỗ đạp. Thiếu chi tiết này, đàn ngựa như đang lơ lửng.
- Cầu nối giữ chi tiết: trong tranh một tấm, chân ngựa phải nối với phần khác để không rơi ra. Cầu nối đặt khéo sẽ trông như cỏ hoặc bụi; đặt vụng sẽ như thanh sắt chống.
Khi xem mẫu, bạn hãy che phần đầu và nhìn riêng bốn chân của từng con. Nếu chân nào cũng giống nhau, hoặc có thanh nối thẳng đuột, đó là bản vẽ chưa được chăm chút.
Chọn tranh ngựa cho từng kiểu không gian
Gợi ý dưới đây giúp bạn khoanh vùng nhanh trước khi xem mẫu cụ thể:
- Văn phòng công ty, phòng họp: đàn ngựa phi nước đại dàn ngang, màu trầm, ít lớp, để không chói mắt người họp lâu.
- Phòng giám đốc nhỏ trong căn hộ văn phòng: một hoặc hai con, khổ vừa, tránh bát mã dài vì tường không đủ chỗ.
- Phòng khách nhà phố nhiều đồ gỗ: bản nhũ đồng hoặc giả cổ hợp tông, có thể chọn tranh nhiều lớp kèm đèn hắt.
- Quán cà phê phong cách miền núi, trang trại: ngựa thả bước hoặc gặm cỏ trên đồi, sơn đen mờ, đặt cạnh đồ gỗ thô.
- Phòng làm việc của người tuổi Ngọ: tranh một con chân dung dáng đẹp thường được quý hơn một đàn đông đúc.
- Hành lang dài hoặc tường dọc cầu thang: đàn ngựa dàn theo chiều đi của người, để khi bước lên hoặc đi dọc hành lang bạn có cảm giác đi cùng đàn ngựa thay vì đi ngược chiều chúng.
- Showroom ô tô, xe máy, cửa hàng đồ thể thao: ngựa phi tả thực nhiều lớp, đèn rọi chéo, vì chủ đề tốc độ khớp với hàng hoá bày bán.
Nếu bạn mua tặng sếp hoặc đối tác dịp khai trương, đừng chọn bản quá to. Người nhận thường đã có kế hoạch nội thất; một bức khổ vừa, màu trung tính dễ treo hơn và ít bị cất vào kho.
Màu sơn và cách làm đàn ngựa nổi lên
Tranh ngựa thường đi theo ba hướng màu. Hướng thứ nhất là đen mờ hoặc xám than trên tường sáng, gợi đúng tinh thần tranh mực, hợp văn phòng hiện đại. Hướng thứ hai là giả đồng, đồng xỉn, nhũ vàng, hợp phòng khách nhiều gỗ, đèn vàng và người thích vẻ sang trọng cổ điển. Hướng thứ ba là phối hai tông: ngựa nhũ đồng, nền núi hoặc mặt trời phía sau màu tối, dùng cho tranh nhiều lớp.
Màu nhũ vàng rất dễ bị lạm dụng. Một đàn tám con ngựa vàng bóng trên tường kem dưới đèn vàng sẽ nhoè thành một mảng, mất hết dáng chạy. Khi muốn dùng nhũ, bạn hãy hỏi xưởng làm mặt mờ hoặc bán mờ, và xin ảnh chụp mẫu dưới đèn giống nhà mình. Còn nếu tường nhà sơn tối, ngựa đồng sáng lại nổi rất đẹp.
Một chi tiết nhỏ nhưng đáng hỏi: mép cắt của bờm và đuôi có được sơn phủ kín không. Đây là chỗ mỏng, nhiều cạnh, lớp sơn hay mỏng nhất, nên cũng là chỗ dễ lộ thép và xỉn màu nhất sau vài mùa nồm. Một bức tranh ngựa đẹp ngay ngày nhận nhưng bạc mép bờm sau một năm thì nhìn rất tiếc.
Trước khi chốt, bạn nên hỏi thêm hai câu: bản vẽ có được gửi duyệt và sửa dáng chân, dáng bờm hay không, và nếu đặt làm ngựa theo tuổi hoặc theo con ngựa có thật của gia đình thì cần gửi ảnh góc nào. Ảnh chụp ngang thân ngựa, đủ bốn chân, nền trơn là dễ vẽ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tranh ngựa phi có ý nghĩa gì?
Ngựa phi thường được hiểu là sức bền, tốc độ và tinh thần tiến lên. Câu “mã đáo thành công” vốn là lời mừng người đi xa trở về thuận lợi, nay dùng như lời chúc công việc suôn sẻ. Đó là ý nghĩa gửi gắm, không phải lời hứa về kết quả.
Tranh tám con ngựa có nguồn gốc từ đâu?
Đề tài bát mã bắt nguồn từ điển tích tám con tuấn mã của một vị vua cổ đại trong sử sách Trung Hoa, sau thành đề tài quen của hội hoạ phương Đông. Ngày nay người ta chọn tám con chủ yếu vì quen mắt và vì bố cục đàn ngựa dài rất đẹp trên tường rộng.
Ngựa nên chạy vào trong hay ra ngoài cửa?
Đây là quan niệm dân gian, không có quy định. Phần lớn gia chủ chọn ngựa chạy vào phía trong phòng hoặc về phía bàn làm việc vì chuyển động dẫn mắt về chỗ người ngồi. Quan trọng hơn là đừng để đàn ngựa chạy thẳng vào góc tường gần nhất.
Tranh ngựa sắt có hợp phòng ngủ không?
Đàn ngựa phi nước đại mang nhiều sức căng, ít hợp phòng ngủ. Nếu thích, bạn có thể chọn một hoặc hai con ngựa thả bước, màu dịu, khổ vừa. Dáng chạy dữ dội nên để cho phòng khách hoặc phòng làm việc.
Làm sao biết mẫu tranh ngựa là bản chép tranh của hoạ sĩ?
Bạn có thể dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh với ảnh mẫu để xem bố cục đó có xuất hiện trong tranh vẽ của ai không. Nếu trùng gần như nguyên vẹn, hãy hỏi xưởng về quyền sử dụng hoặc đề nghị vẽ một bố cục mới.
Tranh ngựa nhiều lớp và một lớp khác nhau thế nào?
Tranh một lớp gọn nhẹ, hợp tường hẹp, đẹp nhờ đường viền dáng ngựa. Tranh nhiều lớp đặt các con ở độ sâu khác nhau nên có bóng đổ, nhìn như đàn ngựa lao ra khỏi tường, nhưng dày hơn, nặng hơn và cần nguồn sáng hợp mới phát huy.