Cây đời sống là hình cây có rễ bám sâu và tán xoè rộng, thường nằm trong một vòng tròn, tượng trưng cho cội nguồn, sự nối tiếp các thế hệ và sự gắn kết của gia đình; khi thêm tên các thành viên lên cành lá, bức tranh trở thành cây gia đình, một món đồ mang tính kỷ niệm riêng chứ không chỉ để trang trí.
Phần ý nghĩa thì gần như ai cũng hiểu ngay. Phần khó là làm cho đúng: chọn kiểu cây hợp nhà, gửi danh sách tên không sai một dấu, chọn kiểu chữ mà máy cắt được, và xử lý những chuyện tế nhị như thành viên đã khuất hay gia đình có thêm người sau này. Bài này đi lần lượt từng việc.
Vì sao nhiều nền văn hoá cùng có hình cây đời sống
Hình một cái cây nối đất với trời xuất hiện ở rất nhiều nền văn hoá, từ hoa văn trên vải, gốm đến chạm khắc. Lý do khá dễ hiểu: cái cây là hình ảnh trực quan nhất của sự sống tiếp nối. Rễ ở dưới là quá khứ và cội nguồn, thân là hiện tại, cành lá vươn lên là con cháu. Một hình ảnh, ai nhìn cũng đọc được mà không cần giải thích.
Với người Việt, ý này rất gần với câu ca dao “con người có tổ có tông, như cây có cội như sông có nguồn”. Cây đa đầu làng, gốc cây cổ thụ trước sân đình là những hình ảnh gắn với ký ức cộng đồng. Vì thế tranh cây đời sống treo trong nhà người Việt thường được hiểu là lời nhắc về gốc gác, về ông bà, hơn là một mô típ trang trí nhập khẩu.
Trong tranh sắt, cây đời sống có lợi thế lớn: hình cây là hình dễ cắt đẹp. Thân và cành tạo thành một khung liền khối, rễ và tán nối vào vòng tròn bao ngoài, nên tranh chắc, ít chi tiết rời, treo lên ít bị cong. Đây là một trong số ít chủ đề vừa giàu ý nghĩa vừa thuận lợi về kỹ thuật.
Các kiểu cây thường gặp trong tranh sắt
Không phải cây nào cũng giống nhau. Bảng dưới giúp bạn nói đúng tên kiểu cây khi trao đổi với xưởng.
| Kiểu cây | Hình dáng | Cảm giác | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Cây trong vòng tròn | Rễ và tán đối xứng, chạm vào vòng tròn bao ngoài | Cân bằng, trọn vẹn | Tường vuông sau sofa, tường phòng ăn |
| Cây đa cổ thụ | Thân to, rễ phụ buông xuống, tán rộng lệch | Già dặn, gợi làng quê | Nhà nhiều thế hệ, tường rộng ngang |
| Cây dáng thế | Thân nghiêng uốn lượn như cây cảnh | Thư thái, có chất thưởng ngoạn | Phòng trà, góc đọc sách |
| Cây trơ cành | Không lá, chỉ có cành đan nhau | Tối giản, hơi lạnh | Nội thất hiện đại, tường bê tông |
| Cây có chim và lá rời | Cây chính kèm lá, chim rời gắn quanh | Sống động, có thể thêm bớt | Cây gia đình cần thêm tên về sau |
Nếu định ghi tên thành viên, kiểu cây trong vòng tròn và kiểu có lá rời thường dễ xếp chữ hơn cả, vì tán cây có nhiều mảng phẳng đủ rộng cho chữ. Cây đa nhiều rễ phụ đẹp nhưng ít chỗ đặt tên.
Đặt làm cây gia đình có tên: các bước gửi thông tin
Phần lớn lỗi của tranh cây gia đình nằm ở khâu thông tin chứ không ở khâu cắt. Đi đúng thứ tự sau sẽ đỡ phải làm lại:
- Liệt kê đủ thành viên vào một bảng: họ tên đầy đủ hay chỉ tên gọi, năm sinh nếu muốn ghi, quan hệ với người ở gốc cây. Gõ trong một tệp văn bản, không chụp ảnh chữ viết tay.
- Chọn cấu trúc: ông bà ở gốc, con ở các cành lớn, cháu ở cành nhỏ; hay chỉ một gia đình hai thế hệ, bố mẹ ở thân, con ở tán. Vẽ phác bằng bút chì một sơ đồ cũng được.
- Chọn cách thể hiện chữ: chữ cắt xuyên trên lá, chữ khắc nông bề mặt, hay chữ cắt trên tấm biển nhỏ gắn vào cành. Mỗi cách ảnh hưởng tới cỡ chữ tối thiểu.
- Hỏi xưởng cỡ chữ nhỏ nhất cắt được với độ dày thép họ dùng. Với tranh treo tường thông thường, chữ cắt xuyên có chiều cao khoảng hai đến bốn xăng-ti-mét là mức hay gặp, chỉ để tham khảo; chữ nhỏ hơn dễ cháy nét và khó đọc.
- Duyệt bản vẽ có chữ và kiểm từng dấu tiếng Việt: dấu hỏi, ngã, dấu nặng. Nhờ một người khác trong nhà kiểm lần hai.
- Xác nhận bằng văn bản rằng bản vẽ đã duyệt là bản cuối, để tránh tranh cãi khi một tên bị sai sau khi đã cắt.
Có một chi tiết kỹ thuật bạn nên biết: khi cắt xuyên, phần lòng của các chữ như o, a, d, đ, ơ sẽ rơi ra nếu không có cầu nối, và các dấu rời như dấu chấm của chữ i, dấu nặng cũng vậy. Xưởng sẽ phải dùng kiểu chữ có cầu nối, hoặc đặt chữ trên một tấm nền phía sau. Hỏi rõ điều này để không bất ngờ khi thấy chữ “có khe”.
Những chuyện tế nhị nên quyết trước khi vẽ
Thành viên đã khuất có ghi tên không? Nhiều gia đình ghi, có nhà ghi kèm năm sinh và năm mất, có nhà đặt tên ông bà ở phần rễ như một cách tưởng nhớ. Hãy hỏi ý kiến người lớn trong nhà trước, vì đây là chuyện cảm xúc.
Gia đình sẽ có thêm người. Cháu mới sinh, con dâu, con rể là chuyện rất thường. Nếu tranh cắt liền một tấm, thêm tên là phải làm tấm mới. Giải pháp là để sẵn vài lá trống, hoặc làm tên trên lá rời gắn bằng vít nhỏ để bổ sung sau.
Hoàn cảnh gia đình phức tạp. Có những gia đình có con riêng, có người đã ly thân. Cây gia đình không cần là bản gia phả đầy đủ; bạn có thể chỉ ghi gia đình nhỏ đang sống chung, hoặc chỉ ghi tên các cháu, để tranh là niềm vui chứ không thành chỗ gợi chuyện buồn.
Ghi tên hay chỉ ghi chữ cái đầu. Chữ cái đầu gọn, kín đáo, hợp với nhà hay có khách. Tên đầy đủ ấm áp hơn nhưng cần tán cây rộng. Tranh treo ở phòng khách quán, homestay thì không nên ghi tên đầy đủ của trẻ nhỏ.
Rễ và tán: chỗ nhìn ra tay nghề
Trong tranh cây, rễ thường bị làm qua loa vì nằm ở dưới. Thực ra rễ là phần làm nên chữ “đời sống”: rễ đan, toả, bám vào vòng tròn, cho cảm giác cây đứng vững. Rễ đẹp có nhịp to nhỏ, có rễ cái rễ con, không phải những đường cong giống hệt nhau như răng lược. Khi xem mẫu, bạn hãy nhìn riêng phần rễ, nếu nó đẹp thì người vẽ có tâm.
Tán cây có hai cách làm. Cách thứ nhất là cắt từng chiếc lá, tạo tán thưa, ánh sáng xuyên qua đổ bóng đẹp trên tường. Cách thứ hai là làm tán thành mảng lớn có lỗ, nhìn đậm và chắc hơn. Tán lá rời từng chiếc trông tinh tế nhưng mỗi chiếc lá phải nối với cành, nên những cuống lá mảnh là chỗ dễ cong nhất khi vận chuyển. Với tranh lớn, nên hỏi xưởng có gia cố phía sau tán không.
Thân cây là xương sống của tranh. Thân nên có độ thuôn từ gốc lên ngọn và có vài vết u, vết vỏ để không thành ống tròn trơn. Với tranh nhiều lớp, thân thường nằm ở lớp sau, tán ở lớp trước, hoặc ngược lại, tuỳ bạn muốn nhấn vào tán lá hay nhấn vào thân. Phần lớn người thích cảm giác tán cây trùm ra phía trước.
Treo cây đời sống ở đâu và chọn màu thế nào
Chủ đề này hợp nhiều không gian, nhưng mỗi chỗ có cách chọn riêng:
- Phòng khách gia đình nhiều thế hệ: cây đa hoặc cây trong vòng tròn khổ lớn, màu đồng hoặc nâu gỗ, có tên ông bà ở gốc.
- Phòng ăn: cây vòng tròn khổ vừa phía trên tủ bát hoặc bàn ăn, nơi cả nhà ngồi cùng nhau mỗi tối.
- Hành lang, cầu thang: cây dáng đứng cao, khổ dọc, có thể kết hợp lá rời dọc theo tường.
- Phòng ngủ vợ chồng trẻ: cây nhỏ có hai con chim trên cành, ghi chữ cái đầu và ngày cưới.
- Quán cà phê sân vườn, homestay: cây trơ cành hoặc cây có chim, sơn đen mờ, không ghi tên.
Về màu, đen mờ trên tường sáng là lựa chọn an toàn nhất, vì bóng đổ của cành lá trên tường trắng đã đủ đẹp. Nâu đồng hợp nhà nhiều gỗ. Nếu chọn hai màu, phổ biến là thân và rễ màu tối, lá màu đồng hoặc xanh rêu. Tránh để chữ cùng màu và cùng mặt phẳng với lá quá nhỏ, vì đứng xa sẽ không đọc được.
Câu nên hỏi xưởng và cách tự kiểm khi nhận tranh
Tranh cây gia đình là hàng làm riêng, sai một chữ là khó sửa. Trước khi đặt cọc, bạn nên có câu trả lời rõ cho những câu sau:
- Kiểu chữ nào cắt được dấu tiếng Việt rõ ràng ở cỡ chữ bạn muốn, có bản cắt thử một chữ để xem không?
- Nếu tên bị sai do xưởng gõ nhầm thì xưởng làm lại phần nào, còn nếu sai do danh sách bạn gửi thì tính thế nào?
- Lá rời gắn thêm tên về sau có đặt làm lẻ được không, màu sơn có giữ được giống lô cũ không?
- Tranh có tách lớp không, chữ nằm ở lớp nào, và tổng độ dày khi treo là bao nhiêu?
- Mặt sau tranh có khắc được dòng ghi nhớ như dịp tặng, năm làm không?
Khi nhận tranh, đừng vội treo. Đặt tranh nằm trên mặt phẳng, đọc to từng tên đối chiếu với danh sách gốc, nhìn kỹ các dấu hỏi ngã. Sau đó kiểm các cuống lá và rễ mảnh xem có cong vênh do vận chuyển không. Chụp ảnh ngay tình trạng lúc mở hộp, vì nếu cần đổi trả, ảnh chụp lúc nhận là bằng chứng rõ ràng nhất. Chỉ khi mọi thứ đúng, bạn mới gọi thợ khoan tường.
Câu hỏi thường gặp
Tranh cây đời sống có ý nghĩa gì?
Cây đời sống tượng trưng cho cội nguồn, sự tiếp nối các thế hệ và sự gắn kết. Rễ là ông bà tổ tiên, thân là hiện tại, cành lá là con cháu. Với người Việt, ý này gần với câu ca dao về cây có cội, sông có nguồn.
Cây gia đình nên ghi những ai?
Tuỳ gia đình bạn. Có nhà ghi ba thế hệ, có nhà chỉ ghi bố mẹ và con. Cây gia đình không phải gia phả, nên bạn được phép chọn phạm vi nhỏ để tranh gọn và tránh những chuyện tế nhị.
Làm sao để thêm tên người mới vào tranh sau này?
Hãy nói với xưởng từ đầu để họ chừa vài lá trống hoặc làm tên trên lá rời gắn bằng vít nhỏ. Tranh cắt liền một tấm rồi mới muốn thêm tên thì gần như phải làm lại tấm mới.
Vì sao chữ trên tranh sắt có những khe nhỏ?
Khi cắt xuyên, phần lòng của các chữ như o, a, d và các dấu rời sẽ rơi ra nếu không có cầu nối. Xưởng dùng kiểu chữ có khe nối để giữ lại, hoặc đặt chữ lên tấm nền phía sau. Đây là giới hạn kỹ thuật bình thường.
Tranh cây gia đình có hợp làm quà tặng ông bà không?
Rất hợp vì mang ý nghĩa riêng. Bạn nên bí mật hỏi trước các thành viên về cách ghi tên, kiểm tra chính tả kỹ, và chọn chữ cỡ lớn, màu tương phản để ông bà đọc được dễ dàng từ chỗ ngồi.
Kiểu cây nào ít bị cong khi vận chuyển?
Cây trong vòng tròn là kiểu chắc nhất vì rễ và tán đều nối vào vòng bao ngoài. Cây có lá rời từng chiếc trên cuống mảnh dễ cong hơn, cần đóng gói kỹ và nên hỏi xưởng về gia cố phía sau.