Trong mùa nồm, việc cần làm với tranh sắt là giữ cho không khí trong phòng bớt ẩm và lau khô ngay khi thấy tranh "đổ mồ hôi", chứ không phải lau nhiều hơn. Hơi nước ngưng thành giọt trên mặt kim loại lạnh, đọng ở mép cắt, chân vít và mặt sau sát tường; nếu lớp sơn ở đó có chỗ hở, gỉ bắt đầu từ chính những điểm này sau vài tuần ẩm liên tục.
Ở Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, nồm thường rơi vào khoảng cuối đông sang xuân, khi gió nồm ấm thổi về sau đợt lạnh. Phần dưới giải thích vì sao tranh sắt bị ảnh hưởng nặng hơn đồ gỗ hay tranh canvas, rồi đi qua việc nên làm trước, trong và sau mùa nồm, những vị trí cần soi kỹ, và các mẹo nên bỏ qua.
Vì sao tranh sắt "đổ mồ hôi" trong ngày nồm
Nồm xảy ra khi không khí ấm và rất ẩm tràn vào sau một đợt lạnh. Tường, sàn và đồ vật trong nhà vẫn còn lạnh từ những ngày trước, nên khi lớp không khí ẩm chạm vào, hơi nước ngưng tụ thành giọt trên bề mặt, giống như cốc nước đá đọng nước bên ngoài. Kim loại dẫn nhiệt tốt và nguội lâu hơn không khí xung quanh, nên tranh sắt thường ướt sớm hơn và nhiều hơn so với khung gỗ hay vải canvas treo cạnh đó.
Tranh sắt treo trên tường hướng bắc, tường ngoài giáp trời hay tường nhà vệ sinh lại càng dễ đọng nước, vì bức tường phía sau lạnh và ẩm hơn. Mặt sau tranh, nơi tiếp giáp tường, là vùng ít gió nhất trong phòng; nước đọng ở đó khô chậm nhất. Đây là lý do nhiều người thấy mặt trước tranh vẫn sạch đẹp nhưng khi nhấc xuống thì mặt sau đã có các chấm nâu.
Bản thân lớp sơn tĩnh điện còn nguyên vẹn chịu được ẩm khá tốt. Vấn đề nằm ở những chỗ sơn mỏng hoặc hở: mép cắt laser sắc cạnh nơi sơn bám mỏng hơn, lỗ bắt vít, chỗ hàn trụ đệm giữa các lớp, vết xước lúc vận chuyển. Nồm không tạo ra những chỗ hở này, nhưng nó cho nước thời gian để tìm đến chúng.
Việc nên làm trước khi mùa nồm đến
Khoảng cuối tháng chạp hay khi dự báo thời tiết bắt đầu nói đến gió đông nam ẩm, dành nửa giờ cho các tranh sắt trong nhà. Làm trước lúc trời ẩm thì sơn dặm và mọi thứ khô kịp.
- Phủi sạch bụi trên tranh, nhất là ở gờ ngang và khe giữa các lớp, vì bụi giữ nước lâu hơn bề mặt sạch.
- Soi đèn pin nghiêng dọc mép cắt, chân vít và góc dưới tranh, đánh dấu những chỗ sơn trầy, mòn hay có chấm nâu.
- Xử lý các chấm gỉ nhỏ và dặm sơn chỗ trầy ngay trong đợt hanh khô (cách làm ở bài riêng về xử lý gỉ và dặm sơn).
- Kiểm tra khoảng hở giữa tranh và tường. Tranh áp sát tường không có khe thoáng thì mặt sau sẽ ẩm lâu; nếu có thể, nhờ thợ thêm miếng đệm nhỏ ở các điểm treo để tạo khe vài milimét đến khoảng một centimét (mức tham khảo).
- Với tranh treo trên tường hay thấm, hay bong sơn tường, cân nhắc chuyển tạm tranh sang bức tường khác khô hơn trong vài tuần nồm.
- Chuẩn bị sẵn hai ba chiếc khăn khô sạch dành riêng cho tranh, đặt ở chỗ dễ lấy.
Không cần bọc tranh bằng màng ni lông. Màng bọc kín giữ hơi ẩm ở bên trong và tạo ra đúng môi trường bạn đang muốn tránh.
Trong những ngày nồm: giảm ẩm cho phòng trước, lau tranh sau
Đóng cửa sổ, cửa ban công khi trời nồm. Mở cửa cho thoáng là phản xạ quen, nhưng trong ngày nồm, không khí bên ngoài chính là nguồn ẩm. Chỉ mở lại khi gió đổi hướng, trời hanh lên.
Dùng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà. Đây là cách hiệu quả nhất. Đặt máy hút ẩm trong phòng có tranh, đóng cửa phòng để máy làm việc trong một không gian kín. Nhiều gia đình đặt ngưỡng độ ẩm khoảng sáu mươi đến bảy mươi phần trăm (mức tham khảo) là thấy tranh và tường thôi đọng nước.
Lau khô ngay khi thấy tranh mờ hơi hoặc đọng giọt. Dùng khăn khô thấm, không chà. Lau cả mép dưới và nếu được thì luồn khăn ra sau lau mép tiếp giáp tường. Không lau ẩm trong thời gian này, vì bạn đang cần bớt nước chứ không thêm.
Không bật quạt thổi thẳng không khí ngoài trời vào tranh. Quạt chỉ có ích khi không khí trong phòng đã được làm khô; thổi không khí ẩm vào bề mặt lạnh thì nước vẫn đọng.
Với tranh có đèn LED, hạn chế bật trong ngày đọng nước nhiều. Nếu thấy hơi nước đọng trên dải đèn hoặc bộ nguồn, tắt đèn, rút điện, chờ khô hẳn. Bộ nguồn có dấu hiệu ẩm, có tiếng lách tách hay mùi khét thì để thợ điện kiểm tra.
Những vị trí trên tranh cần soi kỹ sau mỗi đợt nồm
Sau khi trời hanh trở lại, đi một vòng kiểm tra là đủ để chặn gỉ từ sớm. Bảng dưới xếp theo thứ tự hay hỏng nhất trong thực tế.
| Vị trí | Dấu hiệu sớm | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Chân vít bắt tranh vào tường hoặc vít nối các lớp | Vệt nâu chảy xuống từ đầu vít, đầu vít xỉn | Lau khô, theo dõi; vít gỉ nặng thì nhờ thợ thay vít inox cùng cỡ |
| Mép cắt ở cạnh dưới của các chi tiết | Chấm nâu nhỏ li ti dọc cạnh | Xử lý chấm gỉ và dặm sơn khi trời khô |
| Mặt sau tranh, vùng sát tường | Lốm đốm nâu, sơn sần | Nhấc tranh xuống kiểm tra, xử lý cả mảng nếu cần |
| Chỗ hàn trụ đệm giữa các lớp | Vòng nâu quanh chân trụ | Ghi lại để hỏi xưởng; đây là chỗ khó dặm đẹp |
| Lỗ móc treo và móc chữ L trên tường | Móc gỉ, để lại vệt trên tường | Thay móc bằng loại inox hoặc mạ tốt |
| Tường phía sau tranh | Mốc đen, ố vàng theo khung tranh | Lau khô tường, xem lại độ thoáng sau tranh |
Vệt nâu chảy trên tường bên dưới tranh đôi khi không phải gỉ của tranh mà của móc treo hay vít nở. Kiểm tra móc trước khi kết luận tranh bị gỉ.
Tranh trong nhà phố, căn hộ và tầng trệt khác nhau thế nào
Căn hộ chung cư tầng cao, cửa kín. Thường dễ kiểm soát nhất: đóng cửa, bật máy hút ẩm là tranh khô lại sau một hai ngày. Điểm cần để ý là tranh treo ở tường giáp lô gia hoặc tường ngoài, nơi lạnh hơn các tường còn lại.
Nhà phố nhiều tầng, cầu thang thông tầng. Không khí ẩm đi theo giếng cầu thang lên các tầng, tranh treo dọc cầu thang hay đọng nước nhất vì khó làm khô cả khoảng không lớn. Ở đây nên ưu tiên đóng cửa tầng trệt và đặt máy hút ẩm ở chân cầu thang hoặc chiếu nghỉ.
Tầng trệt, nhà sát mặt đất, tường hay thấm. Ngoài nồm còn có hơi ẩm từ chân tường. Tranh sắt treo thấp ở đây chịu ẩm quanh năm chứ không chỉ mùa nồm, nên nên treo cao hơn mức thấm của tường và kiểm tra mặt sau thường xuyên hơn.
Quán cà phê, tiệm tóc mở cửa suốt ngày. Không đóng cửa được nên khó giảm ẩm. Cách thực tế là lau khô tranh vào đầu và cuối ngày trong những ngày nồm nặng, và gộp việc kiểm tra gỉ vào lịch dọn quán hằng tuần.
Mẹo nên bỏ qua
Mùa nồm năm nào cũng có các mẹo truyền tai. Một số mẹo dưới đây không giúp gì cho tranh sắt, vài mẹo còn làm hại.
- Bôi dầu ăn hoặc dầu máy lên tranh để "chống nước". Dầu giữ bụi, ngả vàng, để lại vệt trên tường và rất khó lau sạch khỏi lớp sơn mờ.
- Rải gói hút ẩm nhỏ sau tranh. Vài gói hút ẩm bé không đủ sức với cả một bức tường ẩm, lại dễ quên đi rồi bục ra.
- Bọc tranh bằng màng bọc thực phẩm. Màng giữ hơi nước bên trong, tranh ướt lâu hơn.
- Sấy tranh bằng máy sấy tóc ở nhiệt độ cao, để sát bề mặt. Hơi nóng tập trung có thể làm đổi màu lớp phủ bóng hoặc nhũ; muốn làm khô nhanh thì làm khô cả phòng.
- Lau tranh bằng cồn để nước "bay hơi nhanh". Cồn không giải quyết nguồn ẩm và có thể làm xỉn lớp giả đồng, nhũ vàng.
- Phủ thêm một lớp sơn xịt lên toàn bộ tranh trong mùa nồm. Sơn lên bề mặt ẩm thì bám kém và dễ phồng rộp sau đó.
Điều đáng làm nhất vẫn là hai việc đơn giản: giảm ẩm cho cả phòng và lau khô kịp thời. Mọi thứ khác chỉ là phụ.
Sau mùa nồm: khi nào chỉ cần theo dõi, khi nào cần thợ
Nếu sau đợt kiểm tra bạn chỉ thấy vài chấm nâu bằng đầu kim ở mép cắt, mặt sau vẫn sạch, vít còn sáng, thì tranh đang ở tình trạng tốt. Xử lý các chấm đó trong một ngày hanh khô, ghi lại vị trí để năm sau soi lại đúng chỗ.
Nếu gỉ đã lan thành mảng ở mặt sau, sơn ở mép cắt phồng lên như bọt nhỏ, hay vít bắt các lớp gỉ tới mức không vặn được, thì việc dặm tại nhà thường không giữ được lâu. Lúc này nên chụp ảnh rõ các chỗ hỏng, gửi xưởng làm tranh hoặc một xưởng sơn tĩnh điện để hỏi phương án: dặm cục bộ, thay vít, hay tháo về xử lý và sơn lại cả tranh.
Một tình huống hay gặp ở nhà phố Hà Nội: tranh treo tường cầu thang ba năm, năm nào cũng chỉ lau mặt trước, đến khi chuyển tranh mới thấy mặt sau gỉ thành mảng. Nhấc tranh xuống kiểm tra mặt sau mỗi năm một lần, ngay sau mùa nồm, là thói quen nhỏ tránh được tình huống này. Việc đó chỉ cần hai người, một tấm chăn trải sàn và chừng mười lăm phút, nhưng cho bạn thấy đúng phần tranh mà cả năm không ai nhìn tới, kể cả phần tường phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sắt treo trong phòng tắm có chịu được nồm không?
Phòng tắm ẩm quanh năm, nồm chỉ làm nặng thêm. Tranh sắt thường trong phòng tắm sẽ gỉ sớm ở mép cắt và vít. Nếu vẫn muốn treo, nên chọn tranh inox hoặc thép mạ kẽm có sơn, dùng vít inox, và giữ phòng có quạt hút chạy đủ lâu sau mỗi lần tắm.
Có nên tháo tranh sắt xuống cất trong mùa nồm không?
Thường là không cần. Cất tranh vào tủ hay gầm giường kín còn ẩm và bí hơn trên tường. Chỉ nên tháo xuống khi bức tường treo tranh bị thấm hay đọng nước nặng, và khi đó đặt tranh dựng đứng ở một phòng có máy hút ẩm.
Máy hút ẩm nên đặt ở đâu để tranh khô nhanh nhất?
Đặt trong phòng có tranh, cách tranh một khoảng để luồng gió khô lưu thông khắp phòng, cửa phòng đóng. Không cần đặt sát tranh. Điều quan trọng là cả phòng khô lại, khi đó tường và tranh sẽ ấm dần lên theo và ngừng đọng nước.
Tranh sắt sơn tĩnh điện có bị gỉ trong mùa nồm không?
Phần sơn còn nguyên thường không gỉ. Gỉ xuất hiện ở các chỗ lớp sơn mỏng hoặc hở như mép cắt, lỗ vít, mối hàn và vết trầy. Một tranh sơn kỹ, không có vết trầy, có thể qua nhiều mùa nồm mà không sao nếu được lau khô kịp thời.
Thấy nước đọng trên tranh lúc nửa đêm có cần dậy lau ngay không?
Không cần quá lo. Một đêm đọng nước trên tranh sơn còn tốt không gây gỉ ngay. Sáng ra lau khô bằng khăn sạch và bật máy hút ẩm là đủ. Điều cần tránh là để tranh ướt liên tục nhiều ngày liền mà không ai lau.
Tường sau tranh bị mốc đen có ảnh hưởng tới tranh không?
Có, gián tiếp. Mốc cho biết vùng tường đó ẩm kéo dài, và mặt sau tranh cũng đang chịu ẩm như thế. Nên xử lý nguyên nhân thấm ở tường, lau khô, và tạo khe thoáng phía sau tranh; tranh không nên treo lại lên vùng tường còn mốc.