Tranh sắt nhiều lớp được làm bằng cách tách một bức tranh thành hai đến năm tấm thép riêng theo độ xa gần, cắt và sơn từng tấm, rồi ghép chồng lên nhau bằng chân đệm để giữa các lớp có khoảng hở. Cảm giác nổi khối đến từ bốn thứ cùng lúc: cách tách lớp, khoảng cách giữa lớp, màu từng lớp và bóng đổ của lớp trước lên lớp sau.
Thiếu một trong bốn thứ đó, tranh nhiều lớp dễ trông như ba tấm sắt đặt chồng chứ không phải một phong cảnh có chiều sâu. Phần dưới đi qua cách xưởng tách lớp trên bản vẽ, chọn số lớp, đặt chân đệm, phối màu, rồi một ví dụ quy trình đầy đủ và những lỗi bạn có thể tự soi khi nhận tranh.
Chiều sâu của tranh nhiều lớp đến từ đâu
Mắt người đánh giá xa gần dựa trên nhiều tín hiệu. Vật nào che vật khác thì ở gần hơn; vật ở xa trông nhạt hơn, ít chi tiết hơn; vật nổi ra khỏi mặt phẳng thì đổ bóng lên phía sau. Tranh nhiều lớp mượn đúng các tín hiệu này: lớp trước che một phần lớp sau, lớp xa được vẽ đơn giản và sơn nhạt hoặc trầm hơn, và khoảng hở thật giữa các lớp tạo ra bóng đổ thật trên tranh.
Bóng đổ là thứ tranh in hay tranh vẽ phẳng không có được. Khi ánh sáng chiếu chéo từ cửa sổ hoặc từ đèn trần, mỗi chi tiết của lớp trước in một vệt bóng lên lớp sau, và vệt bóng ấy dịch chuyển theo giờ trong ngày. Đây là lý do tranh nhiều lớp đẹp nhất ở những bức tường có ánh sáng xiên, và kém ấn tượng hơn nếu treo nơi chỉ có ánh sáng chiếu thẳng từ phía trước.
Từ đó suy ra một điều quan trọng cho người đặt làm: số lớp không phải là thước đo duy nhất của chiều sâu. Tranh hai lớp tách khéo, khoảng hở hợp lý, màu tương phản đúng chỗ có thể sâu hơn tranh bốn lớp tách vụng.
Tách lớp trên bản vẽ: nguyên tắc gần xa
Lớp nền giữ khung và phần xa nhất. Thường là bầu trời, núi xa, mặt nước, hoặc một tấm nền đặc làm phông. Lớp nền chịu lực cho cả tranh nên thường có viền chắc và là chỗ gắn móc treo.
Lớp giữa là nơi kể chuyện. Dãy nhà, rặng cây, đàn ngựa, mái đình làng. Lớp này có nhiều chi tiết nhất, cần được vẽ để khi đặt lên lớp nền vẫn để lộ các phần xa phía sau.
Lớp trước là điểm nhấn. Cành mai vươn ra, chiếc thuyền, đôi chim, bông sen. Lớp trước nên ít chi tiết vụn, nét chắc, vì nó nổi ra xa tường nhất, dễ bị chạm và cần nhìn rõ từ xa.
Mỗi lớp phải đứng được một mình. Khi tách, người vẽ kiểm xem từng lớp có tự giữ được hình không, có chi tiết nào lơ lửng không nối vào đâu không. Tranh nhiều lớp cũng cần cầu nối như tranh một lớp, chỉ là có thêm lựa chọn đưa chi tiết sang lớp khác.
Chỗ chồng nhau cần chủ ý. Phần lớp trước che lớp giữa nên che đúng chỗ ít quan trọng của lớp giữa. Một con ngựa ở lớp giữa bị cành cây lớp trước che mất đầu là lỗi bố cục, không phải lỗi cắt.
Hai, ba hay năm lớp: chọn thế nào
Số lớp kéo theo trọng lượng, thời gian làm và yêu cầu về cách treo. Bảng dưới là hướng tham khảo cho tranh treo tường trong nhà.
| Số lớp | Hợp với | Điều cần cân nhắc |
|---|---|---|
| Hai lớp | Hình có một chủ thể rõ trên một nền: cây trên nền trăng, đôi chim trên nền mây | Nhẹ hơn, dễ treo, hiệu quả rõ nếu màu hai lớp tương phản |
| Ba lớp | Phong cảnh có gần, giữa, xa: núi non, làng quê, phố cổ | Phổ biến nhất, cân bằng giữa chiều sâu và độ phức tạp |
| Bốn đến năm lớp | Phong cảnh khổ lớn, nhiều tầng núi hoặc tầng mây | Nặng, dày, cần treo chắc hơn; lớp xa nhiều khi bị che gần hết |
| Nhiều lớp kết hợp chi tiết uốn tay | Tranh độc bản, hoa lá nổi khối | Tốn công nhất, mỗi chi tiết uốn tay khác nhau một chút |
Quy tắc dễ áp dụng: nếu bạn không kể được mỗi lớp chứa thứ gì riêng, có lẽ tranh không cần thêm lớp. Lớp thêm vào chỉ để "nhiều lớp cho sang" thường bị che gần hết và chỉ làm tranh nặng thêm.
Chân đệm và khoảng cách giữa các lớp
Các lớp được giữ cách nhau bằng chân đệm: có thể là ống thép ngắn kèm bu lông xuyên qua, trụ thép hàn ở mặt sau lớp trên, hoặc các ke nhỏ. Khoảng hở giữa hai lớp kề nhau với tranh treo trong nhà thường nằm trong khoảng 1 đến 3 cm (số tham khảo). Khoảng hở nhỏ quá thì bóng đổ ngắn, tranh trông phẳng; lớn quá thì nhìn chéo sẽ thấy rõ chân đệm và khe tối giữa các lớp, tranh dày và nặng ra.
Vị trí chân đệm quan trọng không kém. Chân đệm phải nằm khuất sau phần đặc của lớp trên, phân bố đều để lớp trên không võng ở giữa hay vểnh ở mép. Chi tiết dài nhô ra như cành cây cần thêm một điểm đỡ gần đầu ngọn, không thì sau vài lần lau bụi nó sẽ chúi xuống.
Khoảng hở cũng ảnh hưởng tới đèn hắt. Tranh có dải LED đặt giữa lớp nền và tường, hoặc giữa các lớp, cần khoảng trống đủ cho dây và nguồn, đồng thời chừa đường để thay thế sau này. Phần điện nên để thợ có kinh nghiệm làm và kiểm tra an toàn.
Màu từng lớp: tương phản theo độ sâu
Trong hội hoạ phong cảnh, vật ở xa thường được vẽ nhạt hơn, ngả xanh xám, ít tương phản hơn vật ở gần. Tranh sắt nhiều lớp áp dụng tinh thần ấy bằng màu sơn từng lớp. Một cách phối hay gặp là lớp nền màu tối trầm, lớp giữa màu kim loại dịu như đồng cũ, lớp trước màu sáng hoặc ánh kim nổi bật. Cách ngược lại, nền sáng và lớp trước tối, cho cảm giác bóng đổ ngược sáng rất mạnh, hợp với tường màu nhạt.
Điều cần tránh là ba lớp cùng một màu và cùng một độ bóng. Khi đó mắt chỉ còn nhờ bóng đổ để phân biệt lớp, và trong ánh sáng phẳng tranh gần như dính thành một mảng. Ngược lại, quá nhiều màu, mỗi lớp một sắc độ chói, khiến tranh rối và mất cảm giác không gian.
Khi duyệt bản phối màu, bạn nên xem bản mô phỏng trên nền màu tường thật của nhà mình. Một bức tranh nền đen trông rất sâu trên ảnh nền trắng có thể chìm hẳn nếu tường nhà bạn sơn xám đậm.
Ví dụ giả định: một tranh núi non ba lớp đi qua xưởng
Chủ một căn hộ chung cư ở TP Hồ Chí Minh đặt tranh núi non ba lớp khổ khoảng 1,4 m treo sau sofa, tường sơn màu kem, có cửa sổ bên trái. Quy trình một xưởng cẩn thận có thể đi như sau:
- Người vẽ dựng bố cục: núi xa và mặt trời ở lớp nền, rặng núi giữa và sông ở lớp giữa, cành thông và thuyền ở lớp trước. Gửi ảnh từng lớp và ảnh chồng lớp để khách duyệt.
- Chọn độ dày tấm cho từng lớp: lớp nền dày hơn vì chịu lực và mang móc treo, lớp trước có thể mỏng hơn để giảm trọng lượng, miễn chi tiết không quá mảnh.
- Cắt ba lớp, làm sạch mép, kiểm phẳng từng tấm trên bàn.
- Đặt thử ba lớp chồng nhau, đánh dấu vị trí chân đệm khuất sau phần đặc, kiểm ánh sáng chiếu chéo từ phía trái như cửa sổ thật.
- Xử lý bề mặt, sơn từng lớp màu riêng: nền nâu trầm, lớp giữa đồng cũ, lớp trước ánh vàng nhạt. Sấy, để nguội, kiểm màu.
- Ghép lớp bằng bu lông và ống đệm, siết đều, kiểm lại độ phẳng tổng thể và khoảng hở ở bốn góc.
- Gắn móc treo vào lớp nền, cân tranh, ghi trọng lượng để người lắp chọn cách treo phù hợp.
Ở bước bốn, việc thử ánh sáng chéo đúng hướng cửa sổ là chi tiết nhỏ nhưng quyết định: nó cho biết bóng của cành thông có đổ đẹp lên rặng núi hay đổ đè lên chiếc thuyền.
Lỗi hay gặp ở tranh nhiều lớp và cách tự soi
Nhiều lỗi chỉ lộ ra khi tranh đã lên tường, nên bạn soi ngay khi mở hộp, đặt tranh dựng nghiêng vào tường và chiếu đèn chéo:
- Lớp trước nghiêng: khoảng hở ở góc trên khác hẳn góc dưới. Nguyên nhân thường là chân đệm cao thấp không đều hoặc siết bu lông lệch.
- Lớp trước võng ở giữa: chân đệm quá thưa so với khổ tranh.
- Chân đệm lộ ra khi nhìn chéo: vị trí đặt không khuất sau phần đặc.
- Lớp xa bị che gần hết: tách lớp chưa tính đến chồng hình, lớp nền chỉ còn lộ vài khe.
- Ba lớp lẫn vào nhau: màu và độ bóng quá giống, nhất là dưới ánh sáng phẳng.
- Đầu bu lông hoặc mối hàn lộ ở mặt trước: cách ghép chưa giấu kỹ.
- Tiếng lạch cạch khi nghiêng tranh: có lớp hoặc chi tiết chưa siết chắc.
Lớp nghiêng nhẹ hay bu lông lỏng thường sửa được nhanh tại xưởng. Bạn không nên tự tháo lớp ra siết lại, vì dễ trầy sơn ở các mép tiếp xúc và làm lệch thêm các chân đệm khác.
Câu nên hỏi xưởng trước khi đặt tranh nhiều lớp
Tranh nhiều lớp có nhiều quyết định ẩn mà bản vẽ phối màu không thể hiện hết. Hỏi trước những câu dưới đây giúp tránh bất ngờ khi nhận:
- Mỗi lớp chứa những gì, xin ảnh từng lớp riêng và ảnh chồng lớp.
- Độ dày tấm từng lớp và tổng trọng lượng dự kiến của tranh là bao nhiêu.
- Khoảng hở giữa các lớp là bao nhiêu, tổng độ dày tranh tính từ mặt tường ra tới lớp trước là bao nhiêu.
- Các lớp ghép bằng bu lông hay hàn, nếu một lớp bị trầy thì có tháo riêng ra sơn lại được không.
- Móc treo gắn vào lớp nào, có chịu được toàn bộ trọng lượng không.
- Có ảnh tranh thật tương tự chụp dưới ánh sáng thường, không chỉ ảnh chụp đèn chéo.
Câu về tháo lớp nghe có vẻ xa, nhưng rất thực tế: tranh ghép bằng bu lông có thể đưa riêng một lớp đi dặm sơn sau này, tranh hàn chết thì phải xử lý cả khối. Tổng độ dày tranh cũng cần biết sớm nếu bạn treo ở hành lang hẹp, nơi người đi qua dễ va vai vào lớp trước.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sắt nhiều lớp nặng hơn tranh một lớp bao nhiêu?
Gần như cộng dồn trọng lượng các tấm thép, cộng thêm chân đệm và bu lông. Tranh ba lớp cùng khổ thường nặng gấp đôi đến gấp ba tranh một lớp, tuỳ độ dày và phần khoét của mỗi lớp, nên cần cách treo chắc hơn.
Khoảng cách giữa các lớp tranh sắt bao nhiêu là đẹp?
Với tranh treo trong nhà, khoảng 1 đến 3 cm giữa hai lớp là mức tham khảo hay gặp. Khoảng hở lớn hơn cho bóng đổ dài hơn nhưng tranh dày, nặng và dễ lộ chân đệm khi nhìn chéo.
Tranh nhiều lớp có hợp treo ở nơi ánh sáng yếu không?
Hiệu quả nổi khối sẽ giảm vì bóng đổ mờ. Nơi thiếu sáng nên chọn màu các lớp tương phản rõ hơn, hoặc cân nhắc đèn chiếu chéo hay đèn hắt sau tranh do thợ điện có kinh nghiệm lắp.
Có thể tháo rời các lớp để lau bụi không?
Không nên tháo thường xuyên. Tháo lắp nhiều lần dễ làm lệch chân đệm, trầy sơn và lỏng mối ghép. Dùng chổi lông mềm hoặc máy thổi bụi nhỏ để làm sạch khe giữa các lớp là đủ.
Vì sao tranh nhiều lớp nhìn trên ảnh sâu mà treo lên lại phẳng?
Ảnh mẫu thường chụp với đèn chiếu chéo mạnh để bóng đổ rõ. Treo ở tường chỉ có ánh sáng chiếu thẳng hoặc ánh sáng phẳng thì bóng mờ đi, tranh trông phẳng hơn. Màu tương phản giữa các lớp giúp bù phần này.
Tranh ba lớp có cần tường chịu lực không?
Không nhất thiết là tường chịu lực, nhưng tường phải đủ chắc cho trọng lượng tranh và cách treo phải phù hợp với loại tường. Tường thạch cao hoặc vách nhẹ cần thợ đánh giá và chọn phụ kiện treo đúng loại.