Tranh sắt nhiều lớp nổi khối gồm hai đến vài tấm thép được cắt riêng, mỗi tấm mang một phần của hình như hậu cảnh, trung cảnh, tiền cảnh, rồi đặt chồng lên nhau cách một khoảng nhỏ bằng ống đệm. Khoảng cách và màu sắc khác nhau giữa các lớp tạo ra cảm giác xa gần mà tranh một lớp không làm được.
Dòng này hợp với tường rộng, phòng khách, sảnh và những chủ đề có chiều sâu như núi non, làng quê, sông nước, phố xá. Đổi lại, tranh nặng hơn, kẹt bụi nhiều hơn, cần tường chắc hơn và người làm phải tính toán kỹ hơn. Phần dưới giải thích cấu tạo, cách các lớp tạo chiều sâu, cách đánh giá một bức tranh nhiều lớp và những câu nên hỏi trước khi đặt làm.
Cấu tạo của một bức tranh nhiều lớp
Một bức tranh nhiều lớp điển hình có một tấm nền phía sau cùng. Tấm nền có thể là thép đặc làm phông, hoặc chỉ là một tấm cắt thưa mang hậu cảnh như dãy núi xa hay bầu trời có mặt trăng. Phía trước tấm nền là một hay vài lớp giữa, mang những thứ ở khoảng cách trung bình như rặng cây, mái nhà, mặt nước. Lớp ngoài cùng mang tiền cảnh: con thuyền, cành hoa, đàn chim bay ngang, thường là phần chi tiết và sắc nét nhất.
Giữa các lớp là ống đệm hoặc trụ ren, chiều cao tham khảo vài milimet đến vài centimet tuỳ khổ tranh và ý đồ thiết kế. Các lớp có thể bắt vít với nhau qua trụ đệm, hoặc hàn cố định. Cách bắt vít cho phép tháo rời để vệ sinh, sơn lại hay thay một lớp hỏng; cách hàn cho khối chắc hơn nhưng gần như không tháo được.
Mặt sau cùng là hệ treo, thường gắn vào tấm nền vì đó là lớp chịu toàn bộ trọng lượng. Ở tranh lớn, hệ treo có thể là một thanh ngang hoặc hai ba điểm treo để chia tải. Khi xem một bức tranh nhiều lớp, việc đầu tiên nên làm là lật mặt sau để thấy các lớp liên kết với nhau thế nào, có chắc không, có chỗ nào chỉ được giữ bằng một điểm duy nhất không.
Các lớp tạo cảm giác xa gần bằng cách nào
Mắt người đoán khoảng cách nhờ vài tín hiệu: vật gần che vật xa, vật gần to và rõ hơn, vật xa nhạt màu và mờ đi. Tranh nhiều lớp tận dụng cả ba. Lớp trước che một phần lớp sau, nên khi bạn bước sang trái hay sang phải, các lớp trượt nhẹ so với nhau, giống như nhìn qua cửa sổ thật. Hiệu ứng này gọi là thị sai, và nó là lý do tranh nhiều lớp sống động hơn hẳn khi bạn đi ngang qua.
Tín hiệu thứ hai là kích thước và độ chi tiết. Người thiết kế giỏi cho lớp xa ít chi tiết, nét to và mềm; lớp gần nhiều chi tiết, nét sắc. Nếu lớp xa cũng đầy chi tiết như lớp gần, bức tranh bị phẳng lại dù có nhiều lớp thép.
Tín hiệu thứ ba là màu. Trong hội hoạ có khái niệm phối cảnh khí quyển: núi xa trông nhạt và ngả xanh xám hơn núi gần. Tranh sắt nhiều lớp làm điều tương tự bằng cách sơn lớp xa màu nhạt hơn hoặc ngả lạnh, lớp gần đậm hơn hoặc ngả ấm. Ngay cả tranh đơn sắc toàn đen cũng có thể tạo chiều sâu nhờ ánh đèn, vì lớp gần ném bóng lên lớp xa. Khi hai điều này cùng đúng, tranh có chiều sâu thật sự chứ không chỉ là vài tấm thép chồng lên nhau.
So sánh tranh một lớp và tranh nhiều lớp
Cùng một chủ đề, làm một lớp hay nhiều lớp cho ra hai sản phẩm rất khác nhau. Bảng dưới giúp bạn thấy rõ đánh đổi thay vì mặc định nhiều lớp là tốt hơn.
| Tiêu chí | Một lớp | Nhiều lớp |
|---|---|---|
| Chiều sâu | Phẳng, chiều sâu đến từ bóng đổ | Có xa gần thật, đổi theo góc nhìn |
| Độ dày nhô khỏi tường | Mỏng, nhô ra ít | Dày hơn rõ rệt, cần lối đi rộng |
| Trọng lượng | Nhẹ đến vừa | Nặng hơn, tăng theo số lớp và có nền đặc hay không |
| Bụi | Ít chỗ kẹt | Bụi đọng giữa các lớp, khó lau hơn |
| Yêu cầu tường | Hầu hết loại tường | Ưu tiên tường gạch, bê tông hoặc có gia cố |
| Yếu tố làm tăng giá | Khổ, độ chi tiết, màu sơn | Thêm số lớp, công ghép, sơn nhiều màu, ống đệm |
| Hợp với | Tường vừa, phong cách gọn | Tường rộng, điểm nhấn chính, chủ đề phong cảnh |
Nhiều người chọn nhiều lớp chỉ vì nghĩ nó sang hơn, rồi thấy tranh quá nặng nề trên một bức tường hẹp. Kích thước tường và khoảng lùi nên quyết định trước, sở thích sau.
Phối màu cho từng lớp: đơn sắc hay nhiều màu
Có hai trường phái chính. Trường phái đơn sắc sơn mọi lớp cùng một màu, thường là đen mờ, xám than, đồng xỉn hay trắng. Chiều sâu lúc này hoàn toàn dựa vào bóng đổ và độ chồng lớp. Tranh đơn sắc gọn, hợp nhà hiện đại, ít rủi ro lệch tông với nội thất, và nhìn sang hơn bạn tưởng khi có đèn rọi đúng.
Trường phái nhiều màu sơn mỗi lớp một sắc độ, thường theo hướng chuyển dần: lớp xa nhạt nhất, lớp gần đậm nhất. Ví dụ một bức núi ba lớp có thể đi từ xám xanh nhạt, qua xanh rêu, tới gần như đen ở tiền cảnh. Làm tốt, tranh có cảm giác như một bức tranh phong cảnh thật. Làm vụng, tranh rực màu như đồ chơi.
Chỗ hay sai là chọn quá nhiều màu không liên quan nhau, mỗi lớp một gam rời rạc. Nguyên tắc an toàn là giữ một họ màu, chỉ đổi đậm nhạt, và cho phép tối đa một điểm nhấn màu khác như vầng trăng nhũ vàng hay một cánh buồm đỏ. Khi đặt làm, bạn nên xin xem bản phối màu trên ảnh mô phỏng, nếu được thì xin mẫu sơn thật trên miếng thép nhỏ, vì màu trên màn hình và màu sơn trên thép dưới ánh đèn nhà bạn thường lệch nhau.
Chủ đề nào đáng làm nhiều lớp
Nhiều lớp chỉ phát huy khi chủ đề tự nó có tầng xa gần. Phong cảnh là ứng viên số một: dãy núi chồng lên nhau, mặt trời hay vầng trăng phía sau, một con thuyền hoặc mái nhà ở tiền cảnh. Làng quê với lũy tre, cánh đồng, con đường đất và đàn cò bay ngang cũng tách tầng rất tự nhiên. Phố cổ với các lớp mái ngói, cột điện, cành cây sát mặt người xem là một kiểu khác, nhiều đường thẳng hơn.
Chủ đề cây cũng hợp nếu được tách thành tán xa và cành gần, chẳng hạn một cây lớn phía sau và vài nhánh lá nghiêng vào khung ở phía trước. Đàn cá bơi qua những cụm sen, khóm lau cũng tạo được chiều sâu nếu cá và lá nằm ở lớp khác nhau.
Ngược lại, chủ đề vốn là một hình đơn lẻ, như một con ngựa phi nhìn ngang, một cành mai, một chữ thư pháp, làm nhiều lớp thường không thêm được gì. Người làm sẽ phải chèn thêm khung, nền hoa văn hoặc lặp hình để có lớp, và tranh dễ rối. Với các chủ đề như vậy, một lớp có đèn rọi đúng thường đẹp hơn. Khi băn khoăn, bạn có thể hỏi ngược lại người làm: lớp thứ hai và thứ ba mang phần nào của câu chuyện; nếu câu trả lời là chỉ để cho dày, nên bớt lớp.
Nhược điểm thực tế của tranh nhiều lớp
Bụi kẹt giữa các lớp. Khe giữa các lớp là nơi bụi đọng mà khăn lau không với tới. Ở nhà mặt phố nhiều bụi hay quán gần đường lớn, tranh nhiều lớp xuống sắc nhanh hơn. Nên chọn khe đủ rộng để chổi lông nhỏ luồn vào được, hoặc chọn cấu tạo bắt vít tháo được.
Nặng và cần tường chắc. Thêm mỗi lớp là thêm thép, thêm ống đệm, thêm vít. Tranh khổ lớn có nền đặc có thể nặng tới mức vách thạch cao thường không đủ chịu. Hỏi cân nặng thật trước khi chọn vị trí.
Nhô ra nhiều, dễ va chạm. Ở hành lang hẹp hay cạnh cửa, một bức tranh dày dễ bị quệt vai, móc túi xách. Tiền cảnh có chi tiết nhọn như cành cây, mỏ chim còn có thể gây trầy da.
Đẹp nhất ở một góc nhìn nhất định. Hiệu ứng xa gần rõ nhất khi nhìn hơi chếch. Nếu bức tường chỉ được nhìn thẳng từ một điểm cố định, ví dụ cuối hành lang hẹp, phần lớn hiệu ứng nhiều lớp không được tận dụng.
Sửa chữa phức tạp hơn. Trầy sơn ở lớp trong khó dặm lại khi các lớp đã hàn liền. Đây là lý do nên hỏi kiểu liên kết ngay từ đầu.
Câu nên hỏi người làm trước khi đặt tranh nhiều lớp
Những câu dưới đây giúp bạn biết người làm đã tính tới chiều sâu và độ bền hay chỉ chồng vài tấm cắt lên nhau.
- Tranh có bao nhiêu lớp, mỗi lớp mang phần nào của hình, có bản mô phỏng từng lớp riêng không?
- Khoảng cách giữa các lớp là bao nhiêu, vì sao chọn khoảng đó, có ảnh chụp nghiêng của mẫu tương tự không?
- Các lớp liên kết bằng vít hay hàn, có tháo rời được để vệ sinh hoặc sơn lại không?
- Tổng trọng lượng và độ dày nhô khỏi tường là bao nhiêu, hệ treo gồm mấy điểm?
- Mỗi lớp sơn màu gì, có làm mẫu sơn thật để duyệt dưới ánh đèn nhà mình không?
- Lớp sơn có phủ kín mặt sau từng lớp và trong các lỗ bắt vít không, vì đó là chỗ khó với tới sau này?
- Tranh được đóng gói thế nào để các lớp không cấn vào nhau khi vận chuyển?
Người làm có kinh nghiệm thường trả lời các câu này nhanh và có hình minh hoạ. Câu trả lời chung chung kiểu cứ yên tâm là dấu hiệu bạn nên hỏi kỹ thêm hoặc xem thêm sản phẩm thật họ đã làm.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sắt nhiều lớp nên có mấy lớp là đẹp?
Không có con số đúng cho mọi tranh. Phần lớn chủ đề phong cảnh trông rõ chiều sâu với ba lớp: xa, giữa, gần. Thêm lớp chỉ đáng khi chủ đề thực sự có nhiều tầng, nếu không tranh dễ rối và nặng. Hãy xem bản mô phỏng từng lớp trước khi quyết định.
Tranh nhiều lớp có treo được lên tường thạch cao không?
Tuỳ trọng lượng tranh và cách gia cố vách. Tranh nhiều lớp khổ lớn thường nặng hơn mức vách thạch cao thông thường chịu được với vít thường. Nên hỏi cân nặng, rồi nhờ thợ có kinh nghiệm xác định vị trí khung xương hoặc phương án gia cố trước khi treo.
Làm sao lau bụi giữa các lớp tranh?
Dùng chổi lông mềm nhỏ hoặc máy thổi bụi cầm tay ở chế độ nhẹ, đi theo khe giữa các lớp. Không xịt nước hay dung dịch tẩy rửa vào giữa các lớp vì nước đọng lại khó khô. Tranh bắt vít tháo được thì có thể tháo ra vệ sinh kỹ vài năm một lần.
Tranh nhiều lớp có hợp phòng nhỏ không?
Phòng nhỏ vẫn treo được nếu chọn khổ vừa, ít lớp và khoảng cách lớp mỏng. Tuy vậy tranh nhô ra nhiều sẽ chiếm khoảng trống thị giác và dễ va chạm. Với phòng nhỏ, tranh một lớp có bóng đổ đẹp thường cho cảm giác thoáng hơn.
Có thể đặt làm tranh nhiều lớp từ một bức ảnh phong cảnh không?
Được, nhưng người thiết kế phải tách ảnh thành các tầng xa gần và đơn giản hoá thành đường viền, nên kết quả là một phiên bản cách điệu chứ không giống ảnh. Ảnh có tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh rõ ràng sẽ cho tranh đẹp hơn ảnh phẳng. Nếu ảnh do người khác chụp, nên xin phép tác giả.