Tranh sắt, tranh đồng và tranh gỗ khác nhau từ cách tạo hình đến cách già đi: tranh sắt thường cắt hoặc uốn rồi sơn phủ, sống nhờ khoảng trống và bóng đổ; tranh đồng thường gò, chạm hoặc đúc, có bề mặt kim loại lên màu theo thời gian; tranh gỗ chạm khắc hoặc cắt, ấm tay, có vân tự nhiên nhưng nhạy với độ ẩm và mối mọt.
Không loại nào tốt hơn tuyệt đối. Mỗi loại hợp một kiểu nhà, một kiểu người chăm sóc và một kỳ vọng khác nhau về thời gian. Bên dưới là so sánh cụ thể từng chất liệu, cách nhận ra tranh sắt sơn giả đồng hay giả gỗ để biết mình đang mua gì, và nguyên tắc chăm sóc mỗi loại.
Ba chất liệu, ba cách tạo hình
Tranh sắt phổ biến hiện nay chủ yếu tạo hình bằng cách cắt thủng tấm thép theo bản vẽ, đôi khi uốn thanh sắt hoặc hàn ghép mảnh. Bề mặt gần như luôn được sơn phủ, vì thép trần để trong không khí ẩm sẽ gỉ. Vẻ đẹp nằm ở đường viền, nhịp khe cắt và bóng đổ trên tường.
Tranh đồng thường được làm bằng cách gò, chạm nổi trên tấm đồng mỏng, ăn mòn tạo hoa văn, hoặc đúc thành phù điêu. Đồng mềm hơn thép, gò được những chỗ lồi lõm tinh tế như nếp áo, gân lá, vảy cá. Bề mặt đồng có thể để lộ màu kim loại, đánh bóng, hoặc xử lý cho lên màu nâu, xanh theo kiểu cổ. Tranh đồng thường là phù điêu đặc, không cắt thủng nhiều như tranh sắt.
Tranh gỗ có thể chạm khắc tay, khắc bằng máy CNC, hoặc cắt thủng từ ván mỏng giống tranh sắt. Gỗ cho cảm giác ấm, vân tự nhiên mỗi tấm một khác, chạm được những chi tiết nổi khối sâu. Gỗ nhẹ hơn kim loại cùng kích thước nhưng sống theo độ ẩm, co ngót, cong vênh nếu không được sấy và xử lý tốt.
Hiểu cách tạo hình giúp bạn đoán được điểm mạnh yếu của từng loại mà không cần nhớ bảng: cắt cho đường viền sắc, gò và chạm cho mặt nổi, khắc gỗ cho chiều sâu ấm.
So sánh ba chất liệu
Bảng dưới so sánh ở mức phổ biến của từng loại. Sản phẩm cụ thể có thể khác tuỳ độ dày vật liệu, cách xử lý bề mặt và tay nghề người làm.
| Tiêu chí | Tranh sắt | Tranh đồng | Tranh gỗ |
|---|---|---|---|
| Cách tạo hình chính | Cắt, uốn, hàn | Gò, chạm, ăn mòn, đúc | Chạm khắc, khắc máy, cắt |
| Bề mặt | Sơn phủ là chính | Kim loại lộ hoặc lên màu cổ | Vân gỗ, sơn hoặc dầu phủ |
| Cảm giác | Gọn, hiện đại, đồ hoạ | Sang, cổ điển, có sức nặng | Ấm, mộc, gần gũi |
| Thay đổi theo thời gian | Giữ màu nếu sơn tốt, chỗ trầy dễ gỉ | Bề mặt sẫm và đổi màu dần | Gỗ có thể sẫm, co ngót theo mùa |
| Nhạy cảm chính | Trầy sơn, ẩm muối | Tay chạm, hơi ẩm, chất tẩy | Ẩm, mối mọt, nắng gắt |
| Yếu tố cấu thành giá | Khổ, độ chi tiết, số lớp, sơn | Giá vật liệu, công gò chạm, độ dày | Loại gỗ, công chạm, xử lý gỗ |
| Hợp nhất với | Nhà hiện đại, công nghiệp, quán | Phòng khách trang trọng, sảnh | Nhà nhiều đồ gỗ, phòng ngủ |
Nếu chỉ nhìn một dòng, hãy nhìn dòng nhạy cảm chính và so với điều kiện nhà mình. Một bức tranh hợp thẩm mỹ nhưng không hợp môi trường sẽ xuống cấp nhanh hơn bạn nghĩ.
Tranh đồng: khi nào đáng chọn
Tranh đồng hợp với những ai thích vẻ trang trọng và một bức tranh có sức nặng cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Mặt đồng gò nổi bắt ánh sáng theo từng chỗ lồi lõm, nên cùng một bức tranh có thể ánh lên rất khác nhau dưới đèn vàng buổi tối và ánh sáng ban ngày. Với chủ đề làng quê, phố cổ, hoa sen hay cảnh sinh hoạt dân gian, đồng gò cho cảm giác cổ kính mà sắt sơn khó có được.
Điều nhiều người chưa biết là bề mặt đồng thay đổi theo thời gian. Đồng để lộ mặt kim loại sẽ dần sẫm đi, có thể xuất hiện mảng xanh nếu gặp ẩm. Một số người thích sự thay đổi này vì nó làm tranh có tuổi; người khác lại muốn giữ màu sáng ban đầu, khi đó cần lớp phủ bảo vệ và lau chùi đúng cách. Trước khi mua, bạn nên hỏi rõ bề mặt đã được phủ gì và người làm khuyên chăm sóc thế nào.
Tranh đồng thường đắt hơn tranh sắt cùng kích thước vì giá vật liệu và công gò chạm. Nó cũng nặng nếu làm phù điêu dày. Ở nhà nhỏ, phong cách tối giản, tranh đồng lớn dễ quá trang trọng so với không gian. Đồng hợp nhất ở phòng khách rộng, sảnh, hoặc làm một điểm nhấn nhỏ có ý nghĩa thay vì phủ cả mảng tường.
Tranh gỗ: ấm nhưng cần môi trường ổn định
Tranh gỗ là lựa chọn tự nhiên cho những ngôi nhà nhiều đồ gỗ, sàn gỗ, trần gỗ, nơi kim loại đen có thể hơi lạc lõng. Gỗ chạm sâu cho bóng đổ mềm, vân gỗ chạy qua hình tạo ra chiều sâu riêng mà kim loại không có. Tranh gỗ cũng dễ chịu khi chạm tay, ít cạnh sắc, khá hợp phòng trẻ em nếu treo chắc chắn.
Điểm yếu lớn nhất của gỗ là độ ẩm. Gỗ chưa sấy kỹ hoặc không phủ kín các mặt sẽ co ngót, nứt chân chim, cong vênh theo mùa. Ở nhà tầng trệt, nhà cũ có tường thấm, mùa nồm kéo dài, tranh gỗ cần được treo cách tường và kiểm tra định kỳ. Mối mọt là nỗi lo khác, nhất là với gỗ chưa được xử lý và nhà ở gần vườn.
Ánh nắng gắt cũng làm gỗ bạc màu, phần bị che và phần phơi nắng lệch màu nhau. Nếu bức tường định treo hứng nắng chiều qua cửa kính, tranh gỗ sẽ thay đổi nhanh hơn kim loại sơn. Khi chọn, hãy hỏi loại gỗ, đã sấy chưa, xử lý chống mối mọt thế nào, phủ dầu hay sơn. Những câu này quan trọng hơn câu hỏi gỗ quý hay không quý.
Tranh sắt giả đồng, giả gỗ: biết mình đang mua gì
Trên thị trường có không ít tranh sắt được sơn giả đồng, sơn nhũ vàng, sơn giả cổ, hoặc phủ lớp vân giả gỗ. Đây không phải điều xấu: sơn giả đồng trên thép cho vẻ ấm của đồng với chi phí và trọng lượng của thép, rất hợp người thích tông đồng mà không cần đồng thật. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tranh được gọi là tranh đồng trong khi thân là thép sơn.
Có vài cách tự nhận biết đơn giản. Nhìn vào chỗ khuất ở mặt sau, mép lỗ treo hay chỗ sơn mỏng: thép lộ ra màu xám, đồng lộ ra màu đỏ vàng. Đặt nam châm nhỏ lên mặt sau: thép thường hút nam châm, đồng và hợp kim đồng thì không, tuy inox một số loại cũng hút yếu hoặc không hút nên cách này chỉ để tham khảo. Cầm nhấc thử: cùng kích thước và độ dày, đồng nặng hơn thép một chút và cảm giác đặc hơn.
Cách chắc chắn nhất vẫn là hỏi thẳng và yêu cầu ghi rõ chất liệu thân tranh và lớp hoàn thiện trên phiếu mua hay báo giá. Người bán đàng hoàng không ngại ghi thép sơn giả đồng. Với tranh sắt giả gỗ cũng vậy: lớp vân in hoặc sơn trên thép cho vẻ gỗ nhưng không có độ ấm khi chạm và không có mùi gỗ, và không bị mối mọt.
Chăm sóc mỗi loại theo nguyên tắc riêng
Tranh sắt: giữ lớp sơn nguyên vẹn. Lau bụi bằng chổi lông hoặc khăn mềm khô, tránh vật cứng cào lên sơn. Chỗ nào trầy sơn lộ thép nên dặm lại sớm để gỉ không lan dưới lớp sơn.
Tranh đồng: hạn chế tay chạm và chất tẩy. Mồ hôi tay để lại vết trên mặt đồng. Lau bằng khăn mềm khô; không tự dùng các chất đánh bóng hay tẩy rửa mạnh khi chưa hỏi người làm, vì có thể phá lớp phủ hoặc lớp màu cổ được xử lý có chủ ý.
Tranh gỗ: giữ độ ẩm ổn định. Không lau ướt, không treo sát tường ẩm, tránh nắng trực tiếp. Mùa nồm có thể bật máy hút ẩm trong phòng; kiểm tra mặt sau xem có bột gỗ mịn, dấu hiệu mối mọt hay không.
Không trộn chất tẩy rửa với nhau. Với bất kỳ loại tranh nào, nếu cần làm sạch vết bẩn cứng đầu, chỉ dùng một sản phẩm theo hướng dẫn của nhà sản xuất, đeo găng, mở cửa thoáng. Không tự pha hay trộn các chất tẩy để tăng hiệu quả.
Khi nghi ngờ, hỏi người làm. Mỗi lớp hoàn thiện có cách chăm sóc riêng. Một câu hỏi trước khi lau đỡ tốn hơn nhiều so với sửa một bề mặt đã hỏng.
Tình huống giả định: phòng khách nhà gỗ ở Huế
Một gia đình ở Huế có phòng khách trần cao, cột và vách gỗ sẫm màu, sàn gạch men cũ, ánh sáng ban ngày khá dịu vì có hiên rộng. Họ cân nhắc ba bức tranh cùng chủ đề sen: một bức đồng gò, một bức gỗ chạm, một bức sắt cắt hai lớp sơn đen.
Bức gỗ chạm hợp nhất về tông màu, nhưng đặt lên vách gỗ sẫm thì gỗ chồng gỗ, hình sen dễ chìm vào nền. Bức sắt đen trên vách gỗ sẫm còn chìm hơn, trừ khi đổi sang màu sơn sáng như đồng nhũ hay trắng ngà. Bức đồng gò với mặt kim loại ấm ánh lên dưới ánh đèn vàng, tách khỏi nền gỗ mà vẫn cùng họ màu, là lựa chọn hài hoà nhất ở vị trí này.
Nếu ngân sách không cho phép tranh đồng, phương án thay thế hợp lý là tranh sắt sơn giả đồng, với điều kiện được ghi đúng là thép sơn, và hỏi kỹ lớp sơn có chịu được độ ẩm mùa mưa kéo dài ở miền Trung không. Ví dụ này cho thấy cùng một chủ đề, chất liệu đúng phụ thuộc vào nền tường và ánh sáng nhiều hơn là vào sở thích chất liệu.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đồng có bị gỉ như tranh sắt không?
Đồng không gỉ đỏ như sắt, nhưng bề mặt bị oxy hoá dần thành màu sẫm, gặp ẩm có thể lên mảng xanh. Nhiều người coi đó là vẻ đẹp theo thời gian. Muốn giữ màu sáng thì cần lớp phủ bảo vệ và lau chùi đúng hướng dẫn của người làm.
Tranh gỗ hay tranh sắt hợp phòng ngủ hơn?
Cả hai đều hợp nếu chọn đúng. Tranh gỗ ấm, ít cạnh sắc, hợp phòng ngủ ổn định độ ẩm. Tranh sắt nét mềm, màu ấm, có đèn hắt nhẹ cũng rất dễ chịu. Phòng hay bị nồm nặng thì tranh sắt sơn kỹ thường ít rắc rối hơn tranh gỗ.
Làm sao biết tranh có phải đồng thật?
Nhìn chỗ sơn mỏng hoặc mép khuất xem kim loại bên dưới màu xám hay đỏ vàng, thử nam châm ở mặt sau, và hỏi thẳng người bán ghi rõ chất liệu lên phiếu mua. Cách nam châm chỉ để tham khảo vì có hợp kim không hút nhưng không phải đồng.
Tranh sắt sơn giả đồng có xuống màu không?
Lớp sơn giả đồng có thể phai hoặc đổi sắc nếu phơi nắng trực tiếp lâu ngày hay bị trầy. Trong nhà, tránh nắng, lớp sơn tốt giữ màu khá lâu. Khác với đồng thật, sơn giả đồng không tự lên màu cổ theo thời gian.
Có nên kết hợp tranh gỗ và tranh sắt trong cùng phòng?
Có, nếu tìm được điểm chung về màu hoặc chủ đề. Ví dụ tranh sắt đen cạnh kệ gỗ, hoặc tranh sắt gắn trên nền gỗ. Tránh đặt hai bức cùng kích thước, cùng độ đậm cạnh nhau vì chúng sẽ giành sự chú ý của nhau.