Một bức tranh, bức ảnh hay mẫu thiết kế do người khác sáng tạo thường được bảo hộ quyền tác giả, kể cả khi bạn tìm thấy nó miễn phí trên mạng. Muốn đặt làm tranh sắt theo đúng tác phẩm đó, bạn cần xin phép tác giả hoặc người giữ quyền; còn dùng nó để chỉ phong cách và nhờ xưởng vẽ một phương án riêng thì là tham khảo, không phải sao chép.
Ranh giới giữa tham khảo và sao chép không phải lúc nào cũng rõ, và bài này không thay cho ý kiến của luật sư trong trường hợp cụ thể. Mục đích là giúp bạn nhận ra khi nào nên dừng lại để hỏi, cách xin phép một hoạ sĩ, và những nguồn hình ảnh dùng yên tâm khi đặt làm tranh sắt cho nhà hay cho quán.
Vì sao chuyện bản quyền đến cả tranh sắt
Nhiều người nghĩ chuyển một bức tranh sơn dầu thành tranh sắt là đã thành một thứ khác, nên không còn là tranh của người ta. Thực tế, đổi chất liệu không xoá đi việc hình ảnh, bố cục, đường nét vẫn là sáng tạo của tác giả gốc. Một bức hạc bay được hoạ sĩ vẽ bằng mực, khi cắt sắt giữ nguyên dáng từng con hạc và vị trí của chúng, vẫn là tác phẩm của hoạ sĩ đó được thể hiện trên vật liệu khác.
Pháp luật về sở hữu trí tuệ ở Việt Nam bảo hộ tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh và mỹ thuật ứng dụng, và quyền này phát sinh khi tác phẩm được tạo ra, không phụ thuộc việc tác giả có đăng ký hay không. Vì vậy một bức tranh trên trang cá nhân của hoạ sĩ, không có dòng chữ nào cấm sao chép, vẫn là tác phẩm có chủ.
Với tranh treo trong phòng khách gia đình, chuyện này ít khi bị ai để ý. Nhưng tranh treo ở quán, văn phòng, khách sạn là nơi công cộng, có người chụp ảnh đăng lên mạng, và chính tác giả có thể nhìn thấy. Tranh của một quán chép nguyên tác phẩm của người khác vừa là chuyện pháp lý, vừa là chuyện uy tín của quán.
Tham khảo hay sao chép: vài ví dụ để tự soi
Không có công thức tính phần trăm giống nhau. Cách thực tế là hỏi: người quen tác phẩm gốc nhìn tranh sắt có nhận ra ngay đó là tranh của ai không. Bảng dưới là các trường hợp hay gặp, mức rủi ro chỉ mang tính tham khảo.
| Bạn gửi xưởng | Xưởng làm | Mức rủi ro |
|---|---|---|
| Một bức tranh của hoạ sĩ, bảo "làm y vậy" | Cắt sắt giữ nguyên bố cục, dáng, chi tiết | Cao, cần xin phép |
| Ảnh chụp phong cảnh của một nhiếp ảnh gia | Chuyển thành nét giữ nguyên khung hình | Cao, cần xin phép |
| Ảnh mẫu tranh sắt của một xưởng khác | Cắt lại gần như nguyên mẫu | Cao, đây là mẫu thiết kế của người ta |
| Vài ảnh tranh cùng chủ đề, ghi "thích cảm giác này" | Vẽ phương án riêng, bố cục khác | Thấp, đây là tham khảo phong cách |
| Ảnh do chính gia đình chụp | Chuyển thành nét | Thấp, bạn là người giữ quyền ảnh |
| Hoa văn dân gian, hình truyền thống phổ biến | Xưởng tự vẽ lại theo cách riêng | Thấp, nhưng bản vẽ cụ thể của người khác vẫn có thể có chủ |
Dòng cuối đáng để ý: chủ đề cá chép, hoa sen, cây tre là của chung, ai cũng vẽ được. Nhưng một bản vẽ cá chép cụ thể của một người, với đường vây, vảy, nước xoáy theo cách riêng của họ, thì vẫn là sáng tạo của người đó. Chủ đề chung không có nghĩa mọi bản vẽ về chủ đề đó đều tự do.
Xin phép một hoạ sĩ hay nhiếp ảnh gia thế nào
Nhiều tác giả sẵn lòng cho phép, nhất là khi được hỏi đàng hoàng và được ghi nhận. Một lời hỏi rõ ràng thường được trả lời nhanh hơn bạn nghĩ.
- Tìm đúng người giữ quyền: tác giả, hoặc gia đình, đơn vị được tác giả uỷ quyền.
- Nói rõ bạn muốn làm gì: một bức tranh sắt khổ bao nhiêu, treo ở đâu, cho nhà riêng hay cho quán, làm một bức hay nhiều bức.
- Gửi kèm ý tưởng chuyển thể, ví dụ chỉ giữ dáng chính, bớt chi tiết nền, để tác giả biết tác phẩm sẽ bị đổi ra sao.
- Hỏi tác giả muốn được ghi tên thế nào, ví dụ một dòng khắc nhỏ ở góc hoặc tấm ghi chú bên cạnh tranh.
- Hỏi về thù lao hoặc điều kiện, nếu có.
- Lưu lại sự đồng ý bằng văn bản, tin nhắn hoặc thư điện tử có ghi rõ phạm vi cho phép.
- Gửi xưởng bản sao sự đồng ý đó, để xưởng yên tâm làm.
Phạm vi cho phép là chuyện quan trọng. Được phép làm một bức cho phòng khách nhà bạn không có nghĩa là được làm thêm cho quán, hay để xưởng bán mẫu đó cho người khác. Ghi rõ ngay từ đầu. Nếu tác giả không trả lời sau vài lần hỏi, hãy coi đó là chưa được phép, và chuyển sang nhờ xưởng vẽ một phương án riêng lấy cảm hứng từ chủ đề chứ không giữ bố cục của tác phẩm.
Những nguồn hình ảnh dùng yên tâm
Ảnh do chính bạn hoặc gia đình chụp. Ngôi nhà, khu vườn, con đường, con vật nuôi, chân dung người thân là nguồn riêng, giàu ý nghĩa và không vướng quyền người khác. Riêng chân dung người khác ngoài gia đình nên hỏi ý họ.
Bản vẽ do xưởng sáng tác riêng cho bạn. Khi bạn chỉ đưa ý tưởng và tham khảo phong cách, bản vẽ xưởng làm ra là sáng tạo mới. Có thể hỏi rõ xưởng có được dùng lại mẫu đó cho khách khác không, nếu bạn muốn tranh của mình là độc bản.
Tác phẩm của hoạ sĩ đã đồng ý bằng văn bản. Như ở phần trên, với phạm vi ghi rõ.
Mẫu có sẵn của chính xưởng bạn đặt. Mẫu xưởng tự thiết kế và bán là thứ bạn mua được, kể cả khi xin sửa kích thước, màu.
Hoạ tiết dân gian vẽ lại theo cách riêng. Hoa văn trống đồng, mây, sóng nước, hình đôi chim là kho chung. Nhờ xưởng vẽ lại theo cách riêng thay vì chép một bản vẽ cụ thể tìm được trên mạng.
Khi bạn là người sở hữu mẫu
Tranh vẽ riêng có thể là tranh độc bản nếu thoả thuận. Nếu bạn muốn không ai khác có bức giống mình, nói rõ với xưởng trước khi chốt và ghi vào tin nhắn: mẫu này chỉ làm cho bạn, xưởng không bán lại. Không thoả thuận, xưởng thường coi bản vẽ là của họ và có thể dùng tiếp.
Ảnh gia đình bạn gửi vẫn là của bạn. Xưởng dùng ảnh đó để vẽ cho bạn, không có nghĩa là được đăng lên trang giới thiệu của xưởng. Nếu không muốn, nói rõ. Nếu đồng ý cho đăng, có thể đề nghị không ghi tên, không ghi địa chỉ.
Ảnh tranh đã treo ở nhà. Nhiều xưởng xin chụp ảnh tranh treo tại nhà khách để giới thiệu. Bạn có quyền từ chối, hoặc đồng ý với điều kiện không lộ không gian riêng.
Khi xưởng là tác giả, bạn là người mua. Mua một bức tranh không tự động cho bạn quyền làm thêm bản sao ở xưởng khác. Muốn nhân bản cho chuỗi cửa hàng, hỏi xưởng ban đầu.
Những câu nên hỏi xưởng về chuyện này
Một xưởng có ý thức về quyền tác giả sẽ tự hỏi bạn nguồn của ảnh mẫu. Nếu xưởng sẵn sàng cắt nguyên mọi hình bạn gửi mà không hỏi gì, điều đó không làm bạn an toàn hơn; khi có chuyện, người treo tranh ở quán vẫn là bạn.
Ba câu nên hỏi: nếu bạn gửi ảnh tham khảo, xưởng sẽ vẽ phương án riêng hay chỉ đồ lại; bản vẽ cuối thuộc về ai và có được dùng lại cho khách khác không; ảnh bạn gửi và ảnh tranh treo ở nhà bạn có bị dùng để giới thiệu không.
Câu trả lời cho ba câu này nên nằm trong tin nhắn chốt đơn cùng với bản vẽ và báo giá. Đó là những điều nhỏ nhưng tránh được những chuyện khó chịu về sau, cả với tác giả gốc lẫn với chính xưởng bạn đặt.
Nếu bạn đặt cho quán, văn phòng hay một chuỗi cửa hàng, nên lưu thêm nguồn gốc mẫu tranh vào hồ sơ trang trí của cơ sở: tranh được vẽ từ đâu, ai cho phép, phạm vi ra sao. Vài năm sau đổi người quản lý, hồ sơ này giúp người mới không vô tình nhân bản tranh sang chi nhánh khác khi chưa được phép.
Tình huống giả định: quán trà muốn treo tranh theo tác phẩm hoạ sĩ
Chủ một quán trà ở Quảng Ninh rất thích bức tranh mực vẽ đàn hạc bay của một hoạ sĩ trẻ, thấy trên trang cá nhân của người này. Ý định ban đầu là gửi ảnh cho xưởng, cắt nguyên bức thành tranh sắt khổ lớn treo ở phòng chính.
Thay vì vậy, chủ quán nhắn cho hoạ sĩ, giới thiệu quán, gửi ảnh mảng tường và nói rõ muốn chuyển bức tranh sang sắt, một bức duy nhất, treo trong quán. Hoạ sĩ đồng ý, kèm hai điều kiện: được xem bản nét trước khi cắt, và có một dòng ghi tên tác giả trên tấm ghi chú nhỏ cạnh tranh. Hoạ sĩ còn góp ý bớt mấy con hạc nhỏ ở xa vì nét quá mảnh, sắt khó giữ được tinh thần nét mực.
Xưởng nhận bản đồng ý, vẽ bản nét, gửi hoạ sĩ duyệt một vòng, rồi cắt. Tranh treo lên có tên tác giả bên cạnh, khách hỏi thì chủ quán kể lại câu chuyện. Một năm sau, khi mở thêm quán thứ hai, chủ quán nhắn hỏi lại hoạ sĩ trước khi làm bức thứ hai, vì lần đồng ý đầu tiên chỉ ghi một bức.
Cả quá trình tốn thêm vài ngày so với cắt thẳng từ ảnh, đổi lại quán có một bức tranh có câu chuyện và không phải lo ai đó nhận ra tranh của mình bị chép.
Câu hỏi thường gặp
Lấy ảnh tranh trên mạng đặt làm tranh sắt có vi phạm không?
Nếu làm theo đúng tác phẩm đó, giữ nguyên bố cục và chi tiết, mà chưa được phép của tác giả thì có rủi ro vi phạm quyền tác giả. Dùng ảnh để chỉ phong cách và nhờ xưởng vẽ phương án riêng thì là tham khảo.
Đổi sang chất liệu sắt rồi có còn là tranh của hoạ sĩ không?
Đổi chất liệu không xoá đi bố cục, hình ảnh và đường nét là sáng tạo của tác giả gốc. Nếu người quen tác phẩm nhìn là nhận ra ngay, bạn nên coi đó vẫn là tác phẩm của hoạ sĩ và xin phép.
Chủ đề cá chép, hoa sen có bị ai giữ bản quyền không?
Chủ đề chung thì không ai giữ riêng. Nhưng một bản vẽ cụ thể về chủ đề đó, với đường nét riêng của một người, vẫn là sáng tạo của người vẽ. Nhờ xưởng vẽ phương án riêng thay vì chép một bản vẽ có sẵn.
Muốn tranh sắt của mình là độc bản thì làm thế nào?
Nói rõ với xưởng trước khi chốt rằng mẫu chỉ làm cho bạn và xưởng không bán lại, rồi ghi điều này vào tin nhắn chốt đơn. Không có thoả thuận, xưởng thường coi bản vẽ là của họ.
Xin phép hoạ sĩ có phải trả tiền không?
Tuỳ tác giả. Có người đồng ý không cần thù lao, chỉ cần được ghi tên; có người đặt điều kiện hoặc phí. Hỏi thẳng, nói rõ phạm vi sử dụng và lưu lại sự đồng ý bằng văn bản.
Xưởng có được đăng ảnh tranh treo ở nhà mình lên trang giới thiệu không?
Chỉ nên đăng khi bạn đồng ý. Bạn có thể từ chối, hoặc đồng ý với điều kiện không lộ tên, địa chỉ và không gian riêng của gia đình. Nói rõ điều này lúc chốt đơn.