Trước khi chuyển tiền cọc làm tranh sắt, bạn nên có trong tay một văn bản ngắn, có thể chỉ là tin nhắn, ghi đủ năm điều: bản vẽ và báo giá đã chốt, số tiền cọc, các mốc tiến độ kèm hạn giao, điều kiện khi muốn sửa hoặc huỷ, và cách thanh toán phần còn lại. Năm điều này giải quyết phần lớn những cuộc cãi nhau thường gặp sau đó.
Đặt cọc là thông lệ bình thường với hàng làm theo yêu cầu, vì xưởng phải mua thép và bỏ công ra trước cho một món chỉ bạn dùng được. Điều cần làm không phải là né đặt cọc mà là đặt cọc có giấy tờ. Bài này đi qua từng điều khoản, cách theo dõi tiến độ mà không làm phiền xưởng, và cách xử lý khi có chuyện trễ hoặc muốn đổi ý.
Vì sao tranh đặt làm cần đặt cọc
Tranh đặt làm khác hàng có sẵn ở chỗ nó không bán lại được cho người khác. Một bức tranh vẽ ngôi nhà của gia đình bạn, hay tên quán của bạn, nếu bạn không nhận thì với xưởng chỉ còn giá trị phế liệu. Tiền cọc vì vậy là cách hai bên chia rủi ro: xưởng yên tâm mua vật liệu và xếp lịch máy, bạn giữ được chỗ trong lịch làm.
Mức cọc tuỳ xưởng và tuỳ độ riêng của tranh. Tranh sửa nhẹ từ mẫu có sẵn thường cọc ít hơn tranh vẽ riêng hoàn toàn. Có xưởng thu cọc một lần, có xưởng chia hai đợt: một phần khi bắt đầu vẽ, một phần khi chốt bản vẽ và bắt đầu cắt. Cách chia hai đợt có lợi cho bạn nếu khâu vẽ không thành, vì bạn chưa bỏ tiền cho phần cắt.
Điều nên tránh là trả toàn bộ ngay từ đầu cho tranh đặt làm mới, nhất là khi bạn chưa từng làm việc với xưởng đó. Khi đã trả hết, bạn mất gần hết sức nặng để nhắc tiến độ hay đòi sửa lỗi. Ngược lại, đòi không cọc đồng nào cho một bức vẽ riêng cũng không công bằng với xưởng. Một xưởng chấp nhận làm tranh vẽ riêng mà không cần cọc đôi khi là xưởng đang thiếu việc, hoặc định làm qua loa, cả hai đều không phải tín hiệu tốt.
Năm điều nên ghi trước khi chuyển cọc
Không cần hợp đồng nhiều trang. Với một bức tranh gia đình, một tin nhắn ghi đủ các dòng dưới đây và được xưởng trả lời xác nhận đã là căn cứ tốt. Với quán, văn phòng hay đơn nhiều tranh, nên làm thành văn bản có ký.
| Điều khoản | Ghi thế nào | Tránh được chuyện gì |
|---|---|---|
| Bản vẽ và báo giá đã chốt | Tên tệp hoặc số phương án, ngày chốt, con số tổng và hạng mục gồm | Tranh về khác bản vẽ mà không có căn cứ đối chiếu |
| Tiền cọc | Số tiền, ngày chuyển, hình thức chuyển | Hai bên nhớ khác nhau số đã cọc |
| Tiến độ và hạn giao | Các mốc: xong cắt, xong sơn, giao; hạn giao dạng khoảng ngày | Trễ hạn mà không có mốc để nhắc |
| Sửa và huỷ | Sửa được tới khâu nào, huỷ trước khâu nào thì cọc xử lý ra sao | Đổi ý giữa chừng rồi tranh cãi về tiền |
| Thanh toán phần còn lại | Khi nào: sau khi xem ảnh thành phẩm, khi giao hay sau khi lắp | Phải trả hết trước khi thấy tranh |
Chuyển cọc bằng chuyển khoản có ghi nội dung, ví dụ "cọc tranh phương án 3", thay vì đưa tiền mặt không giấy tờ. Lịch sử chuyển khoản cộng với tin nhắn xác nhận là bộ chứng từ đủ dùng cho phần lớn tình huống.
Theo dõi tiến độ mà không làm phiền xưởng
Nhắn hỏi mỗi ngày làm cả hai bên mệt. Cách hiệu quả là thoả thuận trước các mốc sẽ được báo, rồi chờ đúng mốc.
- Khi chốt, xin xưởng báo ở ba mốc: đã cắt xong, đã sơn xong, đã đóng gói gửi đi.
- Ở mốc cắt xong, xin một ảnh tranh còn trơn trên bàn, có thước hoặc vật so sánh. Đây là lúc soát lại kích thước và chi tiết trước khi sơn, khi sửa vẫn còn dễ.
- Ở mốc sơn xong, xin ảnh dưới ánh sáng tự nhiên, ảnh chụp nghiêng thấy mép và ảnh cận một vùng nhiều chi tiết.
- Ở mốc gửi đi, xin ảnh tranh đã đóng gói và mã vận đơn hoặc thông tin xe chở.
- Nếu quá hạn một mốc vài ngày mà chưa nghe gì, nhắn một tin hỏi ngắn, nhắc lại mốc đã hẹn.
Ảnh ở mốc cắt xong là thứ ít người nghĩ tới mà có ích nhất. Sai sót về kích thước, thiếu chi tiết hay cầu nối đặt sai đều lộ rõ khi tranh còn chưa sơn. Sửa ở đây rẻ và nhanh hơn nhiều so với lúc tranh đã về tới nhà.
Muốn sửa hoặc huỷ giữa chừng thì sao
Trước khi chốt bản vẽ. Đây là giai đoạn mềm nhất. Nếu bạn đổi ý hoàn toàn, phần mất thường chỉ là công vẽ. Nhiều xưởng trừ công vẽ vào tiền cọc và hoàn phần còn lại, nhưng điều này phải được ghi trước chứ không mặc định.
Sau khi chốt, trước khi cắt. Xưởng có thể đã mua thép. Đổi kích thước hay chủ đề lúc này có khi vẫn làm được nếu vật liệu dùng lại được, kèm thời gian chờ thêm.
Sau khi đã cắt. Phần đã cắt gần như không dùng lại được cho tranh khác. Muốn đổi là làm lại phần đó và chịu chi phí tương ứng. Huỷ lúc này thì tiền cọc thường không còn.
Khi xưởng là bên trễ hoặc làm sai. Nếu tranh sai so với bản vẽ đã chốt, việc sửa thuộc trách nhiệm xưởng. Nếu trễ quá xa hạn đã ghi mà không có lý do chính đáng, bạn có căn cứ để thương lượng giảm hoặc huỷ. Mọi điều này chỉ rõ ràng khi đã ghi từ đầu.
Đổi ý về màu sơn. Trường hợp hay gặp nhất. Nếu tranh chưa sơn thì đổi màu thường dễ. Đã sơn rồi thì phải tẩy và sơn lại, tốn công gần như sơn mới.
Khi tranh bị trễ: cách xử lý cho êm
Trễ là chuyện có thể xảy ra với hàng làm tay: máy hỏng, thép về chậm, thợ ốm, thời tiết nồm làm sơn lâu khô. Phần lớn các lần trễ được giải quyết êm nếu bên xưởng báo sớm và bên mua có kế hoạch dự phòng.
Với tranh cho dịp cố định như khai trương, hãy đặt hạn giao sớm hơn ngày cần treo ít nhất vài ngày, để có khoảng đệm cho cả vận chuyển và lắp đặt. Nếu biết trễ sẽ không kịp, có thể hỏi xưởng phương án tạm, như giao trước một bức có sẵn cùng tông để treo tạm vài tuần.
Khi trễ thật, nhắn một tin có ngày, mốc đã hẹn và câu hỏi rõ ràng: "Theo thoả thuận ngày ... tranh xong sơn, hiện tranh đang ở khâu nào và dự kiến ngày nào giao?" Giọng bình tĩnh, có căn cứ thường nhận được câu trả lời cụ thể hơn là những tin nhắn trách móc.
Nếu trễ kéo dài không có lời giải thích, đó là lúc dùng tới điều khoản đã ghi. Không có điều khoản thì bạn chỉ còn thiện chí của hai bên. Đó chính là lý do của cả bài này: ghi trước khi chuyển cọc, không phải sau khi có chuyện.
Lưu giấy tờ thế nào cho gọn
Một thư mục cho một đơn. Gom bản vẽ chốt, báo giá, ảnh chụp chuyển khoản, ảnh từng mốc tiến độ và các tin nhắn quan trọng vào một thư mục trên điện thoại hoặc máy tính, đặt tên có ngày.
Chụp màn hình tin nhắn quan trọng. Ứng dụng nhắn tin có thể mất lịch sử khi đổi máy. Chụp lại những tin xác nhận chốt, xác nhận cọc, xác nhận hạn giao.
Giữ đến hết thời gian bảo hành. Đừng xoá khi vừa nhận tranh. Gỉ mép hay bong sơn thường xuất hiện sau một mùa nồm, lúc đó bạn cần lại bản báo giá có ghi bảo hành.
Ghi cách liên lạc dự phòng của xưởng. Chỉ có một kênh nhắn tin thì khi kênh đó trục trặc bạn mất liên lạc. Xin thêm một cách liên lạc khác ngay lúc đặt cọc.
Ghi tên người phụ trách đơn. Ở xưởng có nhiều người, người nhận đơn, người vẽ và người giao hàng có khi là ba người khác nhau. Biết tên người chịu trách nhiệm đơn của bạn giúp mỗi lần hỏi không phải kể lại từ đầu, và tránh cảnh mỗi người trả lời một kiểu.
Tình huống giả định: bộ tranh cho văn phòng mới ở Hải Phòng
Một công ty nhỏ chuẩn bị dọn về văn phòng mới ở Hải Phòng, cần một bức tranh lớn ở sảnh lễ tân và ba bức nhỏ cho phòng họp, hạn treo là ngày khai trương sau sáu tuần. Người phụ trách hành chính nhận nhiệm vụ đặt tranh, và đây là cách sắp xếp hợp lý cho một đơn như vậy.
Tuần đầu dành cho trao đổi và bản vẽ. Cọc đợt một chỉ chuyển sau khi xưởng gửi phương án phác đặt lên ảnh sảnh, và trong tin nhắn chốt ghi rõ đợt một là cho khâu thiết kế. Khi bản vẽ được ban giám đốc duyệt, cọc đợt hai chuyển kèm tin nhắn chốt bản vẽ, ghi rõ bốn tranh, kích thước từng tranh, màu sơn, có đèn ở tranh sảnh, hạn giao trước ngày khai trương một tuần.
Trong lúc chờ, người phụ trách hỏi ban quản lý toà nhà về giờ thi công và thủ tục cho thợ vào, xin xác nhận hệ điện cho đèn tranh sảnh. Ở mốc cắt xong, xưởng gửi ảnh bốn tranh còn trơn; phát hiện một tranh phòng họp bị đảo ngang dọc, sửa ngay lúc chưa sơn. Ở mốc sơn xong, ảnh cho thấy màu giả đồng hơi đỏ hơn mảnh mẫu, hai bên thống nhất giữ nguyên vì đặt cạnh tường gỗ lại hợp.
Phần còn lại thanh toán sau khi lắp xong và nghiệm thu. Cả quá trình không có buổi cãi nhau nào, không vì may mắn mà vì mọi điểm có thể vướng đã được ghi ra từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Đặt làm tranh sắt có bắt buộc phải cọc không?
Không có quy định chung, nhưng với tranh vẽ riêng thì đặt cọc là thông lệ vì xưởng không bán lại được cho người khác. Tranh có sẵn thì thường không cần cọc, chỉ cần thanh toán khi nhận hoặc trước khi gửi tuỳ thoả thuận.
Nên cọc bao nhiêu phần khi đặt tranh sắt?
Mức cọc tuỳ xưởng và độ riêng của tranh. Nên tránh trả toàn bộ trước với xưởng mới làm việc lần đầu. Chia cọc thành hai đợt theo khâu vẽ và khâu cắt là cách cân bằng cho cả hai bên.
Huỷ đơn tranh sắt có được hoàn cọc không?
Tuỳ thời điểm huỷ và điều đã thoả thuận. Huỷ trước khi chốt bản vẽ thường chỉ mất công vẽ; huỷ sau khi đã cắt thì thường mất cọc. Vì vậy nên ghi điều khoản huỷ trước khi chuyển tiền.
Có nên trả hết tiền trước khi nhận tranh không?
Nên giữ lại một phần để thanh toán sau khi thấy ảnh thành phẩm hoặc khi nhận hàng. Phần giữ lại giúp bạn có tiếng nói khi cần sửa lỗi nhỏ, và xưởng nghiêm túc cũng thường chấp nhận cách này.
Tin nhắn có thay được hợp đồng khi đặt tranh không?
Với đơn nhỏ của gia đình, tin nhắn ghi rõ bản vẽ, số tiền, hạn giao, điều khoản sửa huỷ và được xưởng xác nhận là căn cứ khá tốt. Với quán, văn phòng hay đơn lớn, nên làm văn bản có ký và có hoá đơn.
Xưởng gửi ảnh từng khâu có phải là đòi hỏi quá đáng không?
Không quá đáng nếu chỉ xin ở vài mốc đã hẹn trước. Ảnh ở mốc cắt xong và sơn xong giúp phát hiện lỗi sớm, có lợi cho cả xưởng vì sửa sớm ít tốn hơn sửa sau khi đã giao.