Trong văn hoá dân gian Việt, cá chép gắn với sự bền bỉ vượt khó (tích cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng) còn hoa sen gắn với vẻ thanh sạch giữa bùn lầy; ghép hai hình lại, tranh sắt cá chép hoa sen thường được hiểu là lời chúc về sự nỗ lực và nếp sống tử tế, không phải một lá bùa đem lại may mắn. Chọn bức tranh đẹp vì thế nằm ở bố cục, nhịp chuyển động của đàn cá và độ sắc của nét cắt nhiều hơn là ở con số cá.
Bài này giải thích các tầng ý nghĩa quen thuộc, những cách đọc số cá và hướng bơi người ta hay nhắc, rồi đi vào phần thực tế: bố cục tròn, ngang hay nhiều lớp hợp tường nào, chi tiết vảy và đuôi cá cần làm ra sao để không thô, và các câu nên hỏi xưởng trước khi chốt mẫu.
Cá chép và hoa sen trong văn hoá dân gian Việt
Hình ảnh cá chép đi vào đời sống người Việt từ nhiều ngả. Tích cá chép vượt Vũ Môn kể chuyện con cá bơi ngược dòng, nhảy qua cửa ải để hoá rồng, nên cá chép thành biểu tượng của người học trò chăm chỉ, của sự bền chí trước khó khăn. Phong tục thả cá chép ngày hai mươi ba tháng Chạp tiễn ông Công ông Táo làm hình con cá càng quen thuộc với mọi nhà. Trong tranh dân gian, cá chép còn xuất hiện với dáng cá ngước nhìn vầng trăng, một hình ảnh nhiều người lớn tuổi nhận ra ngay.
Hoa sen thì gắn với câu ca dao “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”. Người ta quý sen vì vẻ thanh, vì sen mọc lên từ ao bùn mà vẫn sạch, vẫn thơm. Sen còn là hình ảnh của mùa hè, của đầm ao làng quê, của chén trà ướp hương. Trong mỹ thuật, lá sen tròn rộng và cuống sen thẳng tạo ra những mảng lớn rất hợp để cắt sắt, vì chúng làm nền cho các chi tiết nhỏ.
Khi ghép lại, cá chép và hoa sen tạo thành một khung cảnh ao sen có sự sống chuyển động bên dưới. Cách đọc phổ biến là lời chúc cho gia đình vừa có ý chí đi lên vừa giữ được nếp sống trong sạch. Đó là ý nghĩa văn hoá, mang tính gửi gắm. Bức tranh không quyết định chuyện làm ăn hay sức khoẻ của ai, và người bán nào hứa như vậy thì bạn nên dè chừng.
Số cá và hướng bơi: hiểu đúng các cách đọc hay gặp
Chín con cá là cách đặt quen thuộc nhất. Bố cục chín cá đến từ truyền thống tranh cá chép vẽ thuỷ mặc của phương Đông, nơi chữ “cửu” đồng âm với chữ “cửu” nghĩa là lâu dài. Đây là một lối chơi chữ, không phải quy tắc. Về mặt thị giác, chín con cho phép tạo một vòng xoáy đủ dày mà vẫn còn khoảng thở trên tranh khổ trung bình.
Một hoặc hai con cá hợp tranh nhỏ và không gian riêng tư. Hai con cá bơi vòng quanh nhau thường được đọc là sự gắn bó đôi lứa, vì vậy hay được chọn cho phòng ngủ hoặc làm quà cưới. Tranh một con cá lớn đặt cạnh một bông sen lại gần với tinh thần tối giản, hợp tường hẹp ở hành lang.
Hướng cá bơi là chuyện cảm giác, không phải điều cấm kỵ. Nhiều gia chủ muốn đàn cá bơi hướng vào trong nhà chứ không hướng ra cửa. Lý do dễ hiểu nhất nằm ở mắt người nhìn: chuyển động trong tranh dẫn ánh mắt đi theo, nên cá bơi vào phía phòng làm không gian có cảm giác tụ lại. Nếu bạn không đặt nặng chuyện này, hãy chọn hướng bơi theo bố cục tường.
Màu cá không mang nghĩa cố định. Cá nhũ vàng, cá đồng đỏ hay cá đen mờ đều là lựa chọn thẩm mỹ. Cá màu ấm nổi trên nền tường xám, cá đen mờ hợp tường trắng và nội thất gỗ sáng.
So sánh các kiểu bố cục tranh cá chép hoa sen
Cùng một chủ đề nhưng bố cục quyết định bức tranh hợp tường nào. Bảng dưới so bốn kiểu bạn sẽ gặp nhiều nhất khi xem mẫu.
| Kiểu bố cục | Cảm giác tạo ra | Hợp vị trí | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Tròn, đàn cá xoáy quanh tâm | Tụ, êm, khép kín | Tường vuông vức sau sofa, tường phòng ăn | Tâm tranh nên có bông sen hoặc khoảng trống để mắt nghỉ |
| Ngang dài, cá bơi theo một chiều | Có hướng, có nhịp đi | Tường dài sau kệ tivi, quầy lễ tân | Đầu đàn và cuối đàn phải thưa dần, tránh cụt |
| Nhiều lớp: nước, lá sen, cá | Sâu, có bóng đổ | Tường có đèn rọi từ trên xuống | Khoảng cách các lớp ảnh hưởng độ dày tranh và cách treo |
| Khung chữ nhật đứng, sen vươn lên | Trang nhã, cao ráo | Tường hẹp cạnh cửa, đầu cầu thang | Ít cá, nhiều sen; hợp người thích vẻ tĩnh |
Kích thước tranh so với tường và đồ nội thất là chuyện của một bài riêng; ở đây bạn chỉ cần chốt kiểu bố cục trước, vì đổi bố cục sau khi xưởng đã vẽ là phải làm lại gần như từ đầu.
Vảy, vây và đuôi: chỗ phân biệt tranh cá đẹp với tranh cá thô
Một con cá chép bằng sắt đẹp hay không nằm ở ba chỗ. Thứ nhất là vảy: vảy cắt thủng từng chiếc nhỏ trông tinh xảo trên bản vẽ nhưng ra thép dễ thành lỗ chi chít, nhìn xa như bị mọt. Cách làm khéo hơn là chỉ cắt vài hàng vảy gợi hình ở lưng, hoặc khắc nông bề mặt, hoặc để lớp vảy nằm ở tấm phía sau nhô qua khe. Thứ hai là vây và đuôi: đây là chỗ tạo chuyển động, nên đường cong phải liền, mềm, không gãy khúc. Đuôi cá quá mảnh rất dễ cong khi vận chuyển.
Thứ ba là mắt cá. Nhiều mẫu bỏ qua mắt, khiến đàn cá trông như những chiếc lá. Chỉ một lỗ tròn nhỏ ở đúng chỗ đã đủ làm con cá có hồn. Bạn hãy nhìn kỹ ảnh chụp cận tranh mẫu ở ba chỗ này trước khi nhìn tổng thể.
Về màu, cá thường được làm nổi bằng nhũ vàng, giả đồng hoặc đồng đỏ, còn lá sen để màu tối hơn cho cá bật lên. Nếu bạn muốn một bức trầm, có thể chọn toàn bộ một màu đen mờ và để ánh đèn làm phần còn lại. Tranh nhiều màu trên sắt đòi hỏi sơn từng chi tiết hoặc ghép từng mảnh, nên công làm và độ bền lớp sơn ở mép là thứ cần hỏi kỹ.
Hợp không gian nào, và chỗ nào nên cân nhắc
Cá chép hoa sen là chủ đề nhiều chuyển động và nhiều chi tiết. Nó hợp một số không gian hơn số khác:
- Phòng khách nhà phố hoặc căn hộ có tường sau sofa rộng: bố cục tròn hoặc ngang dài làm điểm nhấn, đặc biệt khi nội thất gỗ ấm.
- Nhà hàng món Việt, quán chay, tiệm trà: hình ao sen gợi đúng tinh thần quán; tranh ngang chạy dọc tường bàn ăn hợp hơn tranh tròn đơn lẻ.
- Sảnh lễ tân văn phòng: chọn bản ít cá, nhiều khoảng trống, màu trầm, để không lấn tên doanh nghiệp phía trên quầy.
- Phòng ngủ: nên dùng bản hai cá hoặc một cành sen, tránh đàn cá xoáy dày vì gây cảm giác động trước giờ ngủ.
- Phòng có tường hoa văn đậm hoặc giấy dán tường nhiều hình: cân nhắc kỹ, vì đàn cá sẽ chìm vào nền và trông rối.
Nếu nhà bạn theo phong cách tối giản Bắc Âu, chủ đề này vẫn dùng được, nhưng nên chọn bản một nét hoặc bản ít chi tiết, sơn đen mờ hoặc trắng trùng màu tường để chỉ còn bóng đổ.
Những chỗ người mua hay chọn sai
Phần lớn bức tranh cá chép hoa sen bị chê sau khi treo đều rơi vào một trong các lỗi sau:
- Chọn theo số cá trước khi chọn bố cục, rồi ép chín con cá vào một khổ tranh nhỏ khiến đàn cá chen chúc, mỗi con chỉ còn bằng bàn tay.
- Nhìn ảnh mẫu đã chỉnh màu trên điện thoại và không hỏi ảnh chụp dưới đèn vàng thường, nên khi treo màu nhũ trông khác hẳn.
- Chọn tranh nhiều lớp cho bức tường không có nguồn sáng từ trên hoặc bên cạnh, nên các lớp dính vào nhau, mất bóng đổ là cái hay nhất của tranh nổi khối.
- Bỏ qua khoảng trống quanh tranh, treo sát trần hoặc sát góc tường, làm đàn cá như bị nhốt.
- Mua bản sao của tranh cá chép do một hoạ sĩ vẽ mà không biết mẫu đó có chủ.
Mẫu cá chép hoa sen phổ biến đến mức nhiều người nghĩ là của chung. Phần hoạ tiết dân gian thì đúng là của chung, nhưng một bố cục cụ thể do hoạ sĩ vẽ vẫn có tác giả. Nếu bạn muốn đặt làm theo một bức tranh vẽ bạn thấy ở đâu đó, hãy nhờ xưởng vẽ lại theo ý tưởng của riêng bạn hoặc xin phép tác giả.
Câu nên hỏi xưởng trước khi chốt mẫu
Mang theo danh sách này khi trao đổi, bạn sẽ đỡ bị bất ngờ lúc nhận tranh:
- Vảy cá làm bằng cách cắt thủng, khắc bề mặt hay ghép lớp? Có ảnh chụp cận một con cá đã làm không?
- Đuôi và vây mảnh nhất rộng bao nhiêu, có cần gân hoặc cầu nối để không cong khi chở không?
- Màu nhũ hoặc giả đồng được sơn phủ thêm lớp bảo vệ không, và để trong nhà bao lâu thì bắt đầu xỉn?
- Tranh nhiều lớp thì khoảng cách giữa các lớp là bao nhiêu, tổng độ dày khi treo là bao nhiêu?
- Có thể đổi hướng bơi của đàn cá (lật gương bản vẽ) mà không tính thêm công vẽ không?
- Bản vẽ có được gửi duyệt trước khi cắt không, và được sửa mấy lần?
Một cách tự kiểm đơn giản: in bản vẽ duyệt ra giấy cỡ nhỏ, dán lên tường ở đúng vị trí, đứng ở chỗ bạn hay ngồi nhất nhìn trong vài ngày. Nếu đàn cá vẫn làm bạn thấy dễ chịu sau vài ngày, đó là bố cục đúng.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sắt cá chép hoa sen nên có bao nhiêu con cá?
Không có con số bắt buộc. Chín con là cách đặt quen thuộc vì chơi chữ đồng âm “cửu” nghĩa là lâu dài, hai con hay dùng cho phòng ngủ, một con hợp tranh tối giản. Hãy chọn số cá theo khổ tranh để mỗi con đủ lớn và rõ nét.
Cá bơi ra cửa có sao không?
Đó là một quan niệm dân gian, không phải quy tắc kỹ thuật hay điều được chứng minh. Về thị giác, cá bơi vào phía trong phòng tạo cảm giác tụ lại dễ chịu hơn, nên nhiều người chọn hướng đó. Nếu tường của bạn chỉ hợp một hướng, bố cục đẹp quan trọng hơn.
Tranh cá chép hoa sen có hợp phòng khách hiện đại không?
Hợp nếu chọn bản ít chi tiết, màu một tông như đen mờ, trắng hoặc xám trùng tường để tranh nổi bằng bóng đổ. Bản nhũ vàng nhiều lớp hợp nội thất cổ điển, gỗ đậm hơn là phòng khách tối giản.
Có nên chọn tranh cá chép hoa sen làm quà tân gia không?
Đây là chủ đề lành, dễ được đón nhận vì ai cũng hiểu ý nghĩa nỗ lực và trong sạch. Tuy vậy bạn nên hỏi trước màu tường và kích thước chỗ treo, hoặc chọn khổ vừa phải màu trung tính để người nhận dễ đặt.
Vì sao cùng là tranh cá chép mà có bức nhìn xa rất đẹp, có bức nhìn xa lại rối?
Thường do mật độ chi tiết. Vảy cắt thủng dày đặc, quá nhiều bọt nước và lá sen chồng lên nhau làm hình bị vỡ khi nhìn từ xa ba bốn mét. Bức đẹp có những mảng lớn rõ ràng và chỉ dồn chi tiết vào mắt, vây, đuôi.
Đặt làm tranh cá chép theo một bức tranh vẽ trên mạng có được không?
Nếu bức tranh đó có tác giả, bạn cần xin phép trước khi chuyển thể sang sắt. Cách an toàn hơn là mô tả ý tưởng, bố cục, số cá, màu sắc để xưởng vẽ một bản mới riêng cho bạn, như vậy bạn cũng có một bức tranh không trùng với nhà khác.