Tranh sắt thư pháp là những chữ mang ý nghĩa đạo lý như Nhẫn (kiên nhẫn, biết nhịn để giữ hoà khí), Tâm (tấm lòng), Phúc (điều tốt lành), An (bình yên), Hiếu (lòng hiếu thảo), được chuyển từ nét bút lông sang thép; người treo chữ là treo một lời tự nhắc mình, và vẻ đẹp của bức tranh nằm ở việc giữ được hồn của nét bút.
Chủ đề này có những cái bẫy riêng mà các chủ đề hình ảnh không có: chữ có thể bị vẽ sai nét, bị lật ngược khi tách lớp, nét bút loang khó cắt, và chữ viết tay của người viết thư pháp là tác phẩm có tác giả. Bài này đi qua ý nghĩa từng chữ, chọn chữ Hán hay chữ Việt, các chỗ kỹ thuật cần hỏi và cách tự kiểm trước khi treo.
Người Việt và thói quen treo chữ trong nhà
Treo chữ trong nhà là nếp xưa của người Việt. Những bức hoành phi, câu đối chữ Hán ở nhà thờ họ, ở đình làng là di sản quen thuộc. Ngày nay, tranh chữ không còn gắn riêng với nơi thờ tự mà được treo ở phòng khách, phòng làm việc, phòng trà, như một lời tự nhắc của gia chủ về cách sống.
Bên cạnh thư pháp chữ Hán, vài thập niên gần đây thư pháp chữ Việt viết bằng chữ quốc ngữ phát triển mạnh, với những chữ như Nhẫn, Tâm, Phúc, An được viết bằng bút lông theo lối mềm mại, người trẻ đọc được ngay. Cả hai lối đều có thể chuyển sang tranh sắt, mỗi lối có điểm mạnh và khó riêng.
Treo chữ khác treo hình ở một điểm: chữ là lời nói. Khách đến nhà đọc chữ trên tường sẽ hiểu phần nào về gia chủ. Vì thế chọn chữ nên là chữ bạn thật sự muốn sống theo, chứ không phải chữ đang được nhiều người treo.
Lối chữ: chân phương, hành thư hay thảo thư
Chữ chân phương, nét ngay ngắn. Từng nét rõ ràng, dễ đọc, dễ cắt chính xác trên thép. Hợp phòng làm việc, phòng học và người muốn chữ đọc được ngay. Nhược điểm là ít bay bổng.
Hành thư, nét liền mềm mại. Các nét nối nhau, có nhịp nhanh chậm, vẫn đọc được với người biết chữ. Đây là lối hay được chọn nhất cho tranh sắt vì vừa có hồn vừa ít nét rời.
Thảo thư, nét phóng khoáng. Chữ viết nhanh, nhiều nét gộp lại, nhìn như một hình nghệ thuật. Rất đẹp, nhưng nhiều người kể cả người biết chữ Hán cũng khó đọc. Nếu chọn lối này, nên có dòng ghi chữ gì ở mặt sau hoặc bên cạnh.
Thư pháp chữ Việt cũng có nhiều lối. Có lối viết rõ từng chữ cái, có lối cách điệu chữ thành hình. Lối cách điệu mạnh đôi khi biến chữ Nhẫn thành một hình mà người xem phải đoán, nên hỏi vài người đọc thử bản vẽ trước khi chốt.
Độ đậm của nét. Trên thép, nét quá thanh sẽ yếu và dễ cong. Hãy chọn những bản chữ có nét đậm chủ đạo, nét thanh chỉ là phần nhấn.
Ý nghĩa các chữ thường được chọn
Bảng dưới gom các chữ hay gặp trên tranh, ý nghĩa thường hiểu và cách chiết tự phổ biến nếu có. Cách chiết tự là cách giải thích dân gian giúp dễ nhớ, không phải định nghĩa duy nhất.
| Chữ | Ý nghĩa thường hiểu | Cách giải thích quen thuộc |
|---|---|---|
| Nhẫn | Kiên nhẫn, biết nhịn để giữ hoà khí | Chữ Hán gồm lưỡi dao đặt trên trái tim: có việc đau lòng mà vẫn giữ được bình tĩnh |
| Tâm | Tấm lòng, sự tử tế | Hình trái tim với các nét chấm, chữ gọn, đẹp khi viết phóng khoáng |
| Phúc | Điều tốt lành, hạnh phúc gia đình | Thường được treo ngày Tết, cũng hợp treo quanh năm |
| An | Bình an, yên ổn | Chữ Hán gồm mái nhà che người phụ nữ: trong nhà yên thì mọi việc yên |
| Hiếu | Lòng hiếu thảo với cha mẹ | Chữ Hán gồm phần chữ “lão” bên trên chữ “tử”: con đỡ lấy người già |
| Đức | Đạo đức, cách sống ngay thẳng | Hay được chọn cho phòng làm việc, phòng học |
| Thọ | Sống lâu, mạnh khoẻ | Hợp làm quà mừng thọ ông bà |
Chữ Nhẫn và chữ Tâm là hai chữ được chọn nhiều nhất cho phòng làm việc, vì chúng nói về cách ứng xử. Chữ Phúc, An, Thọ hay được chọn cho phòng khách gia đình và làm quà.
Chữ Hán hay thư pháp chữ Việt?
Chữ Hán trang trọng, cổ kính. Một chữ Hán viết đẹp là một khối hình có sức nặng, hợp nhà nhiều đồ gỗ, phòng trà, người lớn tuổi. Nhược điểm là phần lớn người trẻ và khách không đọc được, cần giải thích.
Chữ Việt dễ đọc, gần gũi. Thư pháp chữ quốc ngữ ai cũng đọc được, hợp căn hộ hiện đại và gia đình trẻ. Điểm khó là chữ Việt có dấu, nhiều chữ cái, nên khó giữ được một khối hình gọn như chữ Hán.
Một chữ đẹp hơn một câu. Với tranh sắt, một chữ đơn lẻ dễ đẹp hơn một câu dài, vì mỗi nét được phóng to đủ để thấy chất bút. Câu dài thì chữ nhỏ, nét mảnh, khó cắt và khó đọc từ xa.
Kết hợp cả hai. Có cách làm chữ Hán lớn ở giữa, một dòng chữ Việt nhỏ giải nghĩa ở bên. Cách này vừa có vẻ trang trọng vừa giúp người xem hiểu, nhưng cần bố cục khéo để dòng nhỏ không thành chú thích.
Nét bút trên thép: những chỗ khó và cách hỏi xưởng
Thư pháp đẹp nhờ nét bút: đầu nét đậm, đuôi nét thanh, có những vệt phi bạch khi bút khô lướt qua giấy để lại các sợi trắng. Đây chính là phần khó nhất khi chuyển sang thép. Vệt phi bạch gồm nhiều sợi mảnh rời nhau, cắt ra sẽ thành vô số mảnh nhỏ rơi mất hoặc cháy cạnh. Xưởng thường phải giản lược, gộp các sợi thành vài dải lớn, hoặc khắc nông bề mặt thay vì cắt xuyên.
Thứ hai là các nét rời. Chữ Tâm có các nét chấm tách khỏi nét móc chính; nếu cắt xuyên một tấm thép mà không có cầu nối, các chấm sẽ rơi ra. Có ba cách xử lý: thêm cầu nối nhỏ, đặt chữ lên một tấm nền phía sau, hoặc cắt âm bản, tức là cắt bỏ phần chữ trên một tấm lớn để chữ hiện ra bằng khoảng trống và ánh sáng phía sau. Mỗi cách cho một vẻ khác nhau, bạn nên xem ảnh mẫu của từng cách.
Thứ ba là chiều chữ. Khi tách lớp hoặc khi cắt từ mặt sau, bản vẽ đôi khi bị lật gương. Với hình cá hay hình núi, lật gương không ai nhận ra; với chữ, lật gương là sai hoàn toàn. Hãy yêu cầu xưởng xác nhận chiều chữ trên bản duyệt cuối.
Thứ tư là nét chữ Hán bị vẽ lại sai. Khi xưởng đồ lại chữ từ ảnh mờ, một nét ngắn có thể bị bỏ, một nét móc bị biến thành nét thẳng. Người không biết chữ không thấy, nhưng người biết chữ thì nhìn ra ngay.
Bản quyền chữ thư pháp: chữ của ai?
Đây là phần nhiều người bỏ qua. Một chữ Nhẫn thì ai cũng viết được, nhưng một chữ Nhẫn do một người viết thư pháp viết ra bằng bút lông là tác phẩm của người đó. Khi đặt làm tranh chữ, bạn có các lựa chọn sau:
- Mời một người viết thư pháp viết riêng cho bạn, thoả thuận rõ việc dùng chữ đó để làm tranh sắt.
- Xin phép tác giả nếu muốn dùng một bức chữ đã có mà bạn thấy ở đâu đó.
- Dùng phông chữ thư pháp, nhưng phải xem giấy phép của phông có cho dùng làm sản phẩm hay không.
- Nhờ người trong nhà biết viết thư pháp viết, vừa đúng quyền vừa có thêm ý nghĩa gia đình.
- Không tải ảnh chữ của người khác trên mạng rồi gửi xưởng cắt nguyên mẫu.
Tranh thư pháp truyền thống thường có ấn triện nhỏ màu đỏ ở góc, là dấu của người viết. Nếu tranh do bạn đặt người viết riêng, có thể xin dấu của họ đưa vào; tuyệt đối không chép triện của một người khác vào tranh không phải của họ.
Treo chữ ở đâu cho đúng chỗ
Chữ là lời nói trên tường, nên chỗ treo cũng cần chọn để lời nói đúng hoàn cảnh:
- Phòng làm việc, sau lưng ghế: chữ Nhẫn, Tâm, Đức, một chữ lớn khổ vừa, màu đen mờ trên tường sáng.
- Phòng khách gia đình: chữ Phúc, An, khổ ngang hoặc vuông, có thể kèm dòng giải nghĩa chữ Việt.
- Phòng trà, góc thư giãn: chữ Hán phóng khoáng, nhiều khoảng trống, màu đồng xỉn.
- Nhà ông bà: chữ Thọ hoặc Hiếu, chữ to, màu tương phản để dễ nhìn.
- Quán ăn, cửa hàng: cân nhắc kỹ, vì chữ đạo lý đặt ở nơi buôn bán dễ bị đọc là khẩu hiệu.
Nên để tranh chữ tách khỏi khu thờ cúng, trừ khi bạn đặt làm một bức hoành phi đúng nghĩa cho nơi đó. Tranh chữ trang trí đặt sát bàn thờ dễ bị hiểu nhầm và làm rối không gian thờ. Chữ dọc hợp tường hẹp cao, chữ ngang hợp tường dài thấp.
Cách tự kiểm tranh chữ trước khi treo
Tranh chữ sai một nét là lỗi rất khó chấp nhận. Trước khi ký nhận và treo, bạn nên làm các bước sau:
- Chụp ảnh bản duyệt cuối cùng và so từng nét với tranh thật, đặc biệt các nét chấm, nét móc.
- Với chữ Hán, nhờ một người đọc được chữ Hán xem qua, hoặc so với bản chữ gốc của người viết.
- Kiểm chiều chữ: đặt tranh trước gương, nếu chữ trong gương mới đúng chiều thì tranh đã bị lật.
- Với chữ Việt, đọc to và kiểm dấu thanh, dấu mũ.
- Nhìn mép các nét thanh và đuôi nét: có bị cháy đen, có chỗ gãy, cong do vận chuyển không.
- Chụp ảnh tình trạng lúc mở hộp để làm bằng chứng nếu cần đổi.
Bước kiểm chiều chữ nghe có vẻ thừa, nhưng chính lỗi này là lỗi mà người không đọc được chữ Hán dễ bỏ qua nhất, và nó chỉ lộ ra khi có một vị khách biết chữ đứng trước bức tranh.
Câu hỏi thường gặp
Chữ Nhẫn có ý nghĩa gì?
Chữ Nhẫn mang ý nghĩa kiên nhẫn, biết nhịn để giữ hoà khí. Chữ Hán gồm phần lưỡi dao đặt trên trái tim, thường được giải thích là có việc đau lòng mà vẫn giữ được bình tĩnh. Đây là chữ hay được treo ở phòng làm việc.
Nên chọn tranh chữ Hán hay chữ Việt?
Chữ Hán trang trọng, cổ kính, hợp nhà nhiều đồ gỗ và người lớn tuổi nhưng nhiều người không đọc được. Chữ Việt dễ đọc, gần gũi, hợp gia đình trẻ. Có thể kết hợp chữ Hán lớn với một dòng chữ Việt giải nghĩa nhỏ.
Vì sao chữ Tâm bằng sắt thường có khe nối hoặc tấm nền phía sau?
Chữ Tâm có các nét chấm tách rời nét chính. Khi cắt xuyên, các chấm sẽ rơi ra nếu không có cầu nối. Xưởng dùng cầu nối nhỏ, tấm nền phía sau hoặc cắt âm bản để giữ đủ nét.
Có được dùng chữ thư pháp trên mạng để làm tranh sắt không?
Chữ viết tay của người viết thư pháp là tác phẩm có tác giả. Bạn nên xin phép, mời người viết riêng, hoặc dùng phông chữ có giấy phép cho sản phẩm. Không nên tải ảnh chữ của người khác rồi cắt nguyên mẫu.
Tranh chữ có nên treo gần bàn thờ không?
Nên tách tranh chữ trang trí khỏi khu thờ cúng, trừ khi bạn đặt làm một bức hoành phi đúng nghĩa cho nơi đó. Đặt sát bàn thờ dễ bị hiểu nhầm và làm rối không gian.
Làm sao biết tranh chữ bị lật ngược?
Đặt tranh trước gương hoặc so với ảnh chữ gốc. Nếu chữ trong gương mới đúng chiều, tranh đã bị lật khi tách lớp hoặc cắt. Hãy yêu cầu xưởng xác nhận chiều chữ trên bản duyệt cuối trước khi cắt.