Với tranh treo trong phòng khô ráo, inox 201 thường đủ dùng và giá mềm hơn; còn tranh đặt nơi ẩm, ngoài trời, nhà gần biển hay khu có hơi hóa chất thì nên chọn inox 304, có khi cao hơn nữa. Chọn theo môi trường treo là cách tiết kiệm đúng: trả thêm tiền cho 304 ở phòng ngủ máy lạnh là phí, nhưng dùng 201 cho bức cổng sát biển là mua một món sẽ lốm đốm gỉ.
Chữ "inox" khiến nhiều người tin rằng vật liệu này không bao giờ gỉ. Thực tế inox chỉ chống gỉ tốt hơn thép thường, và mức chống gỉ khác nhau rõ giữa các mác. Phần dưới giải thích hai mác hay gặp nhất trong tranh, những cách thử phổ biến nhưng hay đánh lừa, chuyện bề mặt xước hay gương, và các chi tiết nhỏ khiến tranh inox vẫn gỉ dù làm bằng vật liệu tốt.
Vì sao cùng là inox mà khả năng chống gỉ khác nhau
Inox chống gỉ nhờ crom trong thép tạo ra một màng oxit rất mỏng, trong suốt, tự hàn lại khi bị xước nhẹ. Niken giúp màng này ổn định hơn và làm thép dẻo, dễ gia công. Inox 304 có hàm lượng crom và niken khá cao, nên màng bảo vệ bền trong môi trường ẩm. Inox 201 giảm bớt niken, thay một phần bằng mangan để hạ giá, nên màng bảo vệ kém bền hơn khi gặp hơi muối, nước đọng, chất tẩy rửa mạnh.
Trong phòng khô, ít thay đổi nhiệt ẩm, sự khác biệt này gần như không lộ ra trong nhiều năm. Khi điều kiện khắc nghiệt hơn, 201 bắt đầu xuất hiện những chấm gỉ nâu nhỏ, thường thấy ở mép cắt, mối hàn, chỗ đọng nước. Đó gọi là gỉ chấm, không phải gỉ ăn sâu ngay, nhưng làm bức tranh trông cũ và khó làm sạch hẳn.
Ở vùng ven biển nặng hơi muối, ngay cả 304 cũng có thể ố nếu ít được lau. Các công trình sát biển đôi khi dùng mác có thêm molypden như 316 cho chi tiết quan trọng. Với tranh trang trí, bạn chỉ cần biết có lựa chọn này để hỏi xưởng khi nhà nằm sát biển.
Chọn mác inox theo nơi treo tranh
Bảng dưới là gợi ý tham khảo cho tranh trang trí, không thay cho tư vấn của xưởng khi xét điều kiện cụ thể của nhà bạn.
| Nơi treo | Gợi ý mác inox | Lưu ý thêm |
|---|---|---|
| Phòng khách, phòng ngủ có máy lạnh | Inox 201 thường đủ | Tránh lau bằng chất tẩy mạnh |
| Phòng tắm, bếp, cạnh bể cá | Inox 304 | Hơi nước và dầu mỡ bám nhiều |
| Hành lang hở, ban công có mái | Inox 304 | Lau định kỳ chỗ đọng mưa tạt |
| Cổng, mặt tiền, sân vườn | Inox 304 | Mối hàn phải được làm sạch, đánh bóng lại |
| Nhà sát biển, đảo | Inox 304, cân nhắc mác cao hơn | Hỏi xưởng kỹ, lau rửa nước ngọt thường xuyên |
| Gần khu xưởng, hồ bơi | Inox 304 trở lên | Hơi hóa chất làm inox dễ ố |
Một ví dụ giả định: gia đình ở Khánh Hoà, nhà cách biển vài trăm mét, muốn treo bức tranh đàn hạc inox ở ban công. Dùng 201 cho vị trí này rất dễ lốm đốm gỉ sau vài mùa gió chướng; trả thêm cho 304 và lau rửa đều là hợp lý.
Thử nam châm: cách phổ biến nhưng hay đánh lừa
Nhiều người cầm nam châm đi thử, hút là 201, không hút là 304. Cách này đúng một phần nhưng không đủ tin cậy cho tranh. Inox 304 ở trạng thái tấm phẳng hầu như không hút nam châm, song sau khi uốn, dập, cắt hay gia công nguội, những vùng biến dạng có thể hút nhẹ. Ngược lại, có loại 201 hút rất yếu. Vậy nên kết quả thử nam châm trên một bức tranh đã uốn nhiều chi tiết dễ dẫn tới kết luận sai, có khi làm mất lòng xưởng vô cớ.
Trên thị trường có các bộ thử nhanh dùng dung dịch chấm lên bề mặt để đoán mác inox. Phương pháp này cần đúng sản phẩm, đúng cách dùng, và dù sao cũng chỉ là thử sơ bộ. Bạn không nên tự pha hóa chất để thử, cũng không nên chấm lên mặt trước của tranh đã hoàn thiện.
Cách thực tế hơn cho người mua lẻ là yêu cầu xưởng ghi mác inox vào báo giá, hỏi xưởng có giữ chứng từ của lô vật liệu không, và thỏa thuận rõ nếu tranh xuất hiện gỉ chấm trong điều kiện sử dụng bình thường thì xử lý thế nào. Với đơn lớn như ốp mặt tiền, chứng từ vật liệu là thứ nên đòi hỏi.
Bề mặt inox: xước, gương hay phủ màu
Xước sợi tóc. Mặt inox có những đường xước song song rất mịn, ánh mờ sang trọng, ít lộ dấu vân tay và vết trầy nhỏ. Đây là bề mặt dễ sống nhất cho tranh treo tường, nhất là ở nhà có trẻ nhỏ hay quán đông người.
Gương. Mặt bóng soi được bóng người, rất bắt sáng, hợp tranh cần lấp lánh dưới đèn. Đổi lại lộ dấu tay, vết lau, vết xước, và phản chiếu lung tung nếu đối diện cửa sổ. Treo ở chỗ ít ai chạm vào mới giữ được vẻ đẹp.
Phủ màu bằng công nghệ chân không. Thường được gọi là mạ màu hay xi titan, cho các màu vàng, vàng hồng, đồng, đen ánh kim trên nền inox. Lớp màu mỏng, cứng, bền màu hơn sơn nhũ, nhưng vẫn có thể trầy nếu cọ vật cứng. Chất lượng phụ thuộc lớp inox bên dưới và xưởng phủ.
Sơn lên inox. Có thể làm nhưng cần xử lý bề mặt riêng để sơn bám. Nếu đằng nào cũng sơn kín màu, nhiều khi dùng thép sơn tĩnh điện kỹ lại hợp lý hơn về chi phí; chọn inox khi muốn giữ ánh kim loại tự nhiên.
Những chỗ khiến tranh inox tốt vẫn bị gỉ
Gỉ trên tranh inox nhiều khi không bắt đầu từ tấm inox mà từ thứ khác chạm vào nó. Thứ nhất là ốc vít và móc treo bằng thép thường. Vít gỉ chảy nước gỉ xuống mặt tranh, nhìn tưởng tranh gỉ. Hãy yêu cầu vít, ke, móc bằng inox cùng loại hoặc tương đương.
Thứ hai là bụi sắt. Nếu xưởng cắt, mài thép thường và inox chung một khu, mạt sắt li ti bám lên inox rồi gỉ thành chấm nâu trên bề mặt. Xưởng kỹ tách khu làm inox hoặc vệ sinh bề mặt trước khi giao. Chấm gỉ xuất hiện sau vài tuần ở tranh mới tinh thường là dấu hiệu này.
Thứ ba là mối hàn. Vùng quanh mối hàn bị nhiệt làm đổi màu và kém chống gỉ hơn nếu không được làm sạch, đánh bóng lại đúng cách. Ở tranh ghép nhiều lớp hay có chân đế hàn, bạn nên nhìn kỹ những vệt màu cầu vồng hoặc nâu quanh mối nối.
Thứ tư là cách lau. Chất tẩy chứa clo, bột cọ có hạt cứng, miếng cước thép làm hỏng màng bảo vệ và để lại mạt kim loại. Lau bằng khăn mềm ẩm là đủ cho hầu hết trường hợp.
Khi nào không cần dùng inox
Không phải tranh kim loại nào cũng nên làm bằng inox. Nếu bức tranh sẽ được sơn kín một màu đen mờ hay trắng ngà, phủ hết bề mặt kim loại, thì ưu điểm lớn nhất của inox là ánh kim tự nhiên đã bị che mất. Lúc đó thép cán nguội được xử lý bề mặt kỹ và sơn tĩnh điện tử tế thường cho kết quả tương đương trong nhà, giá mềm hơn và dễ gia công chi tiết hơn.
Inox cũng cứng và dai hơn thép thường, nên cắt chi tiết siêu mảnh hay uốn những đường cong nhỏ khó hơn, mép cắt có khi cần xử lý thêm. Với tranh chân dung nét dày đặc hay hoa văn ren lá chi chít, xưởng đôi khi khuyên dùng thép sơn để giữ nét. Đó không nhất thiết là xưởng muốn bớt việc; hãy hỏi lý do kỹ thuật cụ thể.
Ngược lại, inox đáng giá khi bạn muốn giữ ánh kim, khi tranh ở nơi ẩm mà không muốn phụ thuộc hoàn toàn vào lớp sơn, hoặc khi tranh cần chịu lau chùi thường xuyên như ở sảnh lễ tân, nhà hàng. Một bức tranh lá sen inox xước treo cạnh bể cá trong sảnh văn phòng là ví dụ hợp lý.
Inox ghép với gỗ, đèn và đá
Tranh inox ngày càng hay được ghép với chất liệu khác: lớp nền gỗ óc chó hay gỗ sồi, tấm đá mỏng, hoặc dải đèn hắt phía sau. Sự kết hợp này đẹp nhưng sinh ra vài chuyện về vật liệu cần biết trước.
Gỗ co ngót theo độ ẩm còn inox thì gần như không, nên chỗ bắt vít giữa hai lớp cần chừa khe hoặc dùng lỗ ô van cho gỗ "thở", nếu không sau một mùa nồm gỗ có thể nứt quanh lỗ vít. Inox gương đặt trước đèn hắt sẽ phản chiếu cả bóng đèn nếu góc đèn không khéo, nên xem thử ánh sáng trước khi chốt mặt gương hay mặt xước. Ghép với đá thì trọng lượng tăng nhanh, việc treo phải tính lại.
Khi tranh có nhiều chất liệu, câu hỏi nên đặt cho xưởng là mỗi lớp được liên kết với nhau bằng gì, có tháo rời được để vệ sinh hay sửa không, và phần nào chịu lực khi treo. Câu trả lời rõ ràng cho thấy xưởng đã nghĩ tới cả vòng đời của bức tranh chứ không chỉ lúc giao hàng.
Ghi gì vào báo giá khi đặt tranh inox
Tranh inox thường đắt hơn tranh thép sơn, nên đáng dành vài phút để giấy tờ rõ ràng. Các mục nên có:
- Mác inox của tấm tranh và của phụ kiện treo, ghi bằng số cụ thể.
- Độ dày tấm, ghi theo ly, kèm dung sai nếu xưởng cung cấp.
- Loại bề mặt: xước, gương, hay phủ màu; nếu phủ màu thì màu gì, có mẫu màu thật để đối chiếu.
- Mối hàn, nếu có, được làm sạch và đánh bóng lại thế nào.
- Tranh được bọc màng bảo vệ khi giao và khi nào bóc màng.
- Điều kiện xử lý nếu xuất hiện gỉ chấm, ố màu trong thời gian đầu sử dụng bình thường.
Một lưu ý nhỏ: màng nhựa dán bảo vệ mặt inox nên bóc sau khi treo xong, nhưng đừng để quá lâu dưới nắng vì keo màng có thể dính lại trên bề mặt và khó làm sạch.
Câu hỏi thường gặp
Inox 201 có bị gỉ không?
Có thể. Trong phòng khô, inox 201 giữ được lâu, nhưng gặp ẩm, hơi muối, chất tẩy mạnh hoặc nước đọng thì dễ nổi chấm gỉ nâu, nhất là ở mép cắt và mối hàn. Nó chống gỉ tốt hơn thép thường nhưng không bất tử.
Tranh inox 304 treo ngoài trời có cần lau không?
Có. Bụi bẩn, phân chim, muối biển bám lâu trên bề mặt giữ ẩm và làm inox ố dần. Rửa bằng nước sạch, lau khô theo chiều vân xước định kỳ giúp tranh giữ màu, nhất là ở vùng ven biển hoặc gần đường lớn.
Tranh inox mạ màu vàng có bị phai không?
Lớp phủ màu bằng công nghệ chân không khá bền màu trong nhà, nhưng có thể trầy khi cọ vật cứng và xuống màu ở nơi nắng gắt lâu năm. Nên hỏi xưởng về lớp inox nền và điều kiện bảo hành màu trước khi đặt.
Có nên dùng inox cho tranh nhiều lớp nổi khối không?
Được, nhất là khi muốn lớp ánh kim tự nhiên. Tuy nhiên inox khó gia công và giá cao hơn thép, nên nhiều tranh nhiều lớp dùng thép sơn cho lớp nền và inox cho lớp nổi bật, vừa giảm chi phí vừa tạo tương phản chất liệu.
Tranh inox gương có hợp phòng khách không?
Hợp nếu đặt ở chỗ có ánh sáng điều khiển được và ít người chạm tay. Tránh đối diện cửa sổ lớn hay đèn trần chói vì phản chiếu mạnh. Nhà có trẻ nhỏ thì mặt xước dễ sống hơn vì ít lộ dấu tay.