Sơn tĩnh điện là cách hoàn thiện phổ biến nhất cho tranh sắt: bột sơn được phun bám lên thép nhờ tĩnh điện rồi nung chảy thành một lớp màng liền, dày đều, cứng và bám chắc hơn hẳn sơn quét tay. Lớp sơn chỉ bền khi thép được làm sạch kỹ trước đó và loại bột đúng với nơi treo: bột dùng trong nhà để ngoài nắng sẽ bạc phấn sau một thời gian.
Phần lớn hỏng hóc của tranh sắt sau vài năm, như bong sơn, gỉ chân, bạc màu, đều bắt nguồn từ lớp sơn chứ không từ bản thân tấm thép. Hiểu quy trình và các loại bột giúp bạn hỏi đúng câu khi đặt làm, biết chênh lệch giá nằm ở đâu và nhìn ra lớp sơn làm vội.
Sơn tĩnh điện khác sơn thường ở đâu
Sơn thường, dù quét hay phun, là chất lỏng gồm màu, chất kết dính và dung môi; khi dung môi bay hơi, lớp sơn khô lại. Sơn tĩnh điện thì không có dung môi: nó là bột khô rất mịn. Khi phun, bột được tích điện và bị hút về phía tấm thép đã nối đất, bám kín cả mặt trước, mép và một phần mặt sau. Sau đó tranh được đưa vào lò nung, bột chảy ra, liên kết thành màng liền rồi đóng rắn.
Nhờ vậy lớp màng dày đều hơn, không có vệt chổi hay giọt chảy như sơn lỏng, và độ cứng, độ bám thường cao hơn. Màu sắc cũng ổn định giữa các lô nếu dùng cùng một mã bột. Đây là lý do gần như mọi tranh sắt treo trong nhà làm theo kiểu sản xuất đều dùng sơn tĩnh điện.
Điểm yếu của sơn tĩnh điện là khó dặm vá. Một vết trầy sâu không thể phun bột rồi nung lại riêng chỗ đó khi tranh đã treo trên tường; thường phải dặm bằng sơn lỏng cùng màu, nhìn gần vẫn thấy khác. Lớp sơn cũng không tự phục hồi nếu đã nứt. Vì vậy khâu đầu vào phải làm đúng ngay từ đầu.
Các bước từ thép trần tới lớp sơn hoàn thiện
Mỗi xưởng có quy trình riêng, nhưng một quy trình làm đúng cho tranh sắt thường gồm các bước dưới đây. Người mua không cần thuộc kỹ thuật, chỉ cần biết để hỏi bước nào có, bước nào bị bỏ:
- Mài ba via và làm tròn cạnh sắc ở mép cắt, vì lớp sơn rất mỏng trên cạnh nhọn.
- Tẩy dầu mỡ bám trên thép, nhất là thép cán nguội có phủ dầu chống gỉ.
- Loại bỏ gỉ và vảy cán nếu có, bằng phun hạt mài hoặc xử lý trong bể chuyên dụng.
- Tạo lớp chuyển hóa bề mặt, thường gọi là phốt phát hóa, giúp sơn bám và chậm gỉ lan dưới màng sơn khi bị trầy.
- Rửa sạch và sấy khô hoàn toàn; hơi nước còn đọng ở khe là nguồn bọt khí và gỉ về sau.
- Phun bột, chú ý các góc khuất và mặt sau.
- Nung trong lò theo nhiệt độ và thời gian khuyến nghị của loại bột, thường khoảng 180 đến 200 độ C trong khoảng mười đến hai mươi phút, tham khảo.
- Để nguội, kiểm tra mặt sơn, đóng gói có lót chống trầy.
Bước hay bị cắt bớt nhất để giảm giá là xử lý bề mặt, tức các bước hai đến năm. Nhìn tranh mới thì không thấy khác, nhưng sau một hai mùa nồm sự khác biệt mới lộ ra.
Chọn loại bột theo nơi treo tranh
Bột sơn tĩnh điện có nhiều gốc nhựa. Ba nhóm hay gặp với tranh sắt như sau, nhận xét mang tính tham khảo:
| Gốc bột | Điểm mạnh | Điểm yếu | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Epoxy | Bám chắc, chịu hóa chất, cứng | Bạc phấn, xuống màu dưới nắng | Trong nhà, lớp lót |
| Epoxy pha polyester | Cân bằng, bề mặt đẹp, phổ biến | Chịu nắng ở mức trung bình | Tranh trong nhà, quán, văn phòng |
| Polyester chịu thời tiết | Chịu tia nắng, giữ màu ngoài trời | Giá cao hơn, cần xử lý bề mặt tốt | Tranh ngoài trời, mặt tiền, cổng |
| Hệ hai lớp: lót giàu kẽm rồi phủ | Chống gỉ tốt hơn khi trầy | Tốn công, tốn vật liệu | Ven biển, nơi ẩm thường xuyên |
Nếu tranh đặt trong nhà nhưng sát cửa kính hướng tây, nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày, nên hỏi xưởng về bột chịu nắng, vì bột trong nhà có thể ngả màu sau một thời gian ở vị trí đó.
Ngược lại, không cần trả thêm cho bột ngoài trời khi tranh treo ở phòng ngủ hay hành lang trong nhà không có nắng trực tiếp. Bột chịu thời tiết không làm tranh trong nhà đẹp hơn hay bền hơn bao nhiêu, phần tiền đó nên dành cho khâu xử lý bề mặt.
Góc khuất và khe hẹp: chỗ bột khó bám nhất
Tranh sắt có đặc điểm khác với cửa, cổng: rất nhiều khe hẹp, góc nhọn, lỗ nhỏ. Khi phun, điện trường tập trung ở mép và mặt phẳng ngoài, còn bên trong các khe sâu và góc trong lại khó cho bột bay vào; người trong nghề gọi đây là hiệu ứng lồng. Hệ quả là lớp sơn có thể dày ở mặt trước nhưng mỏng ở thành khe và góc trong.
Thợ có kinh nghiệm xử lý bằng cách đổi góc phun, chỉnh thông số súng, phun các góc khó trước rồi mới phủ mặt phẳng. Với tranh nhiều lớp, mỗi lớp thường được sơn riêng trước khi ghép, nhờ vậy mặt sau của lớp trước và mặt trước của lớp nền đều được phủ kín.
Khi nhận tranh, bạn có thể soi đèn vào các khe sâu nhất và góc trong của hình: chỗ nào lộ ánh kim loại, màu nhạt hơn hẳn, hoặc mặt sơn sần như cát là chỗ màng mỏng. Ở tranh trong nhà khô ráo, lỗi nhỏ này có thể chấp nhận; ở tranh ngoài trời, đó là nơi gỉ sẽ bắt đầu.
So với sơn phun dầu và sơn quét tay
Sơn dầu phun hoặc quét. Dễ làm, dễ dặm vá, đổi màu nhanh, không cần lò nung. Nhưng màng mỏng hơn, dễ có vệt chảy, độ cứng và độ bám kém hơn sơn tĩnh điện làm đúng. Thường dùng cho tranh thủ công độc bản, hiệu ứng màu đặc biệt hoặc dặm sửa.
Sơn tĩnh điện. Màng dày đều, cứng, màu ổn định, phù hợp sản xuất nhiều tranh cùng mẫu. Cần lò nung, khó dặm vá sau khi xong và giới hạn kích thước theo lò của xưởng.
Sơn hiệu ứng nhiều lớp. Như giả đồng, giả cổ, thường là sơn nền tĩnh điện rồi tạo hiệu ứng bằng sơn lỏng và phủ lớp bảo vệ. Đẹp và có chiều sâu nhưng tốn công, độ bền phụ thuộc lớp phủ cuối.
Không có cách nào hợp mọi tranh. Một bức tranh uốn tay độc bản có thể đẹp hơn với sơn thủ công nhiều lớp; một bộ ba tranh cắt laser cho chuỗi quán thì sơn tĩnh điện cho màu đồng đều hơn. Hỏi xưởng vì sao chọn cách sơn đó cho mẫu của bạn.
Độ dày màng sơn và chuyện sơn hai lớp
Màng sơn tĩnh điện cho tranh trong nhà thường dày vài chục đến hơn một trăm micromet, tham khảo theo khuyến nghị của loại bột; một trăm micromet chỉ bằng khoảng một phần mười ly. Màng quá mỏng thì lộ nền, dễ thủng ở mép; màng quá dày thì dễ sần vỏ cam, lấp mất nét mảnh và có thể giòn ở chỗ uốn.
Một số xưởng quảng cáo sơn hai lớp. Hai lớp chỉ có ý nghĩa khi mỗi lớp có vai trò riêng, ví dụ lớp lót chống gỉ rồi lớp phủ màu, hoặc lớp màu rồi lớp phủ trong suốt bảo vệ hiệu ứng. Phun hai lần cùng một loại bột để màng dày hơn không làm tranh trong nhà bền hơn đáng kể, có khi còn làm mất nét.
Bạn không cần tự đo độ dày màng, việc đó cần máy đo chuyên dụng. Điều bạn nên hỏi là lớp sơn gồm những lớp gì, mỗi lớp để làm gì. Với tranh ngoài trời hay ven biển, đơn hàng lớn như ốp mặt tiền, có thể đề nghị xưởng đo và ghi độ dày màng trong biên bản giao.
Màu, độ bóng và bề mặt của sơn tĩnh điện
Bột sơn tĩnh điện có rất nhiều màu và nhiều kiểu bề mặt. Với tranh sắt, màu đen mờ, xám than, trắng ngà, vàng đồng và nâu cà phê là những màu hay gặp. Độ bóng chia thành bóng, bán bóng và mờ; tranh treo tường thường chọn mờ hoặc bán bóng vì ít lóa đèn và ít lộ bụi, dấu tay.
Ngoài bề mặt phẳng mịn còn có loại nhám cát sờ thấy ráp nhẹ, loại vân búa có những gợn như kim loại được gò, loại ánh kim có hạt lấp lánh. Bề mặt nhám che được khuyết tật nhỏ của thép và ít lộ trầy xước, hợp quán đông người. Bột ánh kim đẹp nhưng nhiều loại cần thêm lớp phủ trong suốt để không xỉn, và màu dễ lệch giữa các mẻ hơn bột màu trơn.
Màu trên bảng mẫu nhỏ thường khác khi lên một bức tranh lớn treo dưới đèn vàng. Nếu màu là điều bạn quan tâm, hãy xin xưởng một miếng thép nhỏ sơn đúng mã bột, cầm về áp lên tường nhà mình, xem dưới ánh sáng ban ngày và ánh đèn buổi tối rồi mới chốt.
Câu nên hỏi xưởng về lớp sơn tĩnh điện
Những câu này ngắn, không đòi hỏi kiến thức chuyên môn, nhưng câu trả lời cho bạn biết khá nhiều về cách xưởng làm việc:
- Trước khi sơn, thép được xử lý bề mặt qua những bước nào?
- Dùng bột gốc gì, trong nhà hay chịu thời tiết, và có mã màu để đặt lại sau này không?
- Tranh nhiều lớp thì sơn từng lớp riêng rồi ghép, hay ghép xong mới sơn?
- Mặt sau tranh có được sơn kín như mặt trước không?
- Nếu cần dặm vết trầy sau này, xưởng có cấp sơn dặm cùng màu không?
- Bong sơn, phồng sơn trong điều kiện dùng bình thường được bảo hành thế nào?
Câu về mã màu thường bị bỏ quên. Nếu sau này bạn muốn đặt thêm một bức cùng bộ, có mã màu sẽ giúp hai bức không lệch tông khi treo cạnh nhau.
Xưởng trả lời trôi chảy, cụ thể từng bước thường là xưởng làm thật. Câu trả lời kiểu "sơn tốt lắm, yên tâm" mà không nói được bước nào thì nên hỏi thêm hoặc xin xem tranh đã treo lâu năm.
Câu hỏi thường gặp
Sơn tĩnh điện có bị bong không?
Có thể bong nếu thép không được làm sạch dầu, gỉ, vảy cán trước khi sơn, hoặc lò nung không đủ nhiệt, đủ thời gian. Làm đúng quy trình thì lớp sơn bám chắc, treo trong nhà nhiều năm không bong.
Tranh sắt sơn tĩnh điện treo ngoài trời được không?
Được nếu dùng bột chịu thời tiết và xử lý bề mặt tốt, ở nơi ẩm hay ven biển nên có thêm lớp lót chống gỉ hoặc mạ kẽm trước. Bột dùng trong nhà để ngoài nắng sẽ bạc màu, phấn hóa sau một thời gian.
Vết trầy trên tranh sơn tĩnh điện dặm thế nào?
Thường dặm bằng sơn lỏng cùng màu, dùng cọ nhỏ cho vết nhỏ. Nhìn gần vẫn có thể khác chút độ bóng. Vết trầy lộ thép ở nơi ẩm nên dặm sớm để gỉ không lan dưới màng sơn xung quanh.
Vì sao mặt sơn tĩnh điện hơi sần như vỏ cam?
Bột chảy ra khi nung không phẳng hoàn toàn, nên mặt sơn có độ gợn nhẹ, đó là đặc điểm bình thường. Gợn quá rõ, không đều giữa các vùng thì có thể do màng quá dày hoặc thông số phun, nung chưa chuẩn.
Sơn tĩnh điện có độc hại khi treo trong nhà không?
Sau khi nung đóng rắn, lớp sơn đã ổn định, không có dung môi bay hơi như sơn lỏng mới quét. Tranh mới đóng gói có thể có mùi nhẹ, để nơi thoáng vài ngày là hết. Nếu mùi nặng kéo dài nên hỏi lại xưởng.