Tranh sắt có màu vàng thường được làm theo một trong bốn cách: sơn nhũ vàng lên thép, mạ điện, phủ màu titan bằng công nghệ chân không trên nền inox, hoặc dát vàng lá thủ công. Sơn nhũ rẻ và dễ làm nhưng dễ xỉn nếu thiếu lớp phủ; phủ màu titan trên inox bền màu hơn nhiều; dát vàng lá cho vẻ đẹp riêng nhưng tốn công và cần giữ gìn kỹ.
Bốn cách này nhìn qua ảnh có thể khá giống nhau, nhưng sau vài năm treo thì khác rất xa. Phần dưới so sánh từng cách, giải thích vì sao tranh nhũ vàng hay xỉn, khi nào mạ không hợp tranh sắt, và nên hỏi gì để biết mình đang trả tiền cho loại nào. Màu vàng ở đây được bàn như một lựa chọn mỹ thuật và vật liệu, không gắn với ý nghĩa may rủi.
Bốn con đường để có một bức tranh ánh vàng
Sơn nhũ vàng là sơn có trộn bột kim loại hoặc bột ánh kim, phủ lên thép như mọi loại sơn khác, có thể là sơn lỏng hoặc bột sơn tĩnh điện ánh kim. Đây là cách phổ biến và dễ tiếp cận nhất.
Mạ điện là phủ một lớp kim loại thật lên bề mặt bằng dòng điện trong bể dung dịch. Với tranh trang trí, lớp mạ màu vàng thường là kim loại khác có màu vàng, chỉ một số ít trường hợp là vàng thật và giá rất cao. Chữ "xi" trong nghề thường dùng lẫn với mạ, nên cần hỏi rõ.
Phủ màu titan bằng công nghệ chân không, hay được gọi tắt là xi titan hoặc mạ PVD, tạo một lớp màng rất mỏng, cứng trên nền inox. Màu vàng, vàng hồng, đồng, đen ánh kim đều có thể làm theo cách này.
Dát vàng lá là dán từng lá kim loại mỏng như giấy lên bề mặt đã quét keo chuyên dụng, rồi miết và phủ bảo vệ. Lá có thể là vàng thật hoặc lá hợp kim giả vàng. Đây là việc thủ công, thường dành cho tranh độc bản hay chi tiết nhấn.
So sánh bốn cách làm tranh ánh vàng
Nhận xét dưới đây là tham khảo cho tranh treo trong nhà. Chất lượng thực tế phụ thuộc nhiều vào xưởng làm và lớp nền bên dưới.
| Cách làm | Vẻ ngoài | Độ bền màu | Lưu ý chính |
|---|---|---|---|
| Sơn nhũ vàng | Ánh kim mềm, hơi phẳng | Thấp đến trung bình, tùy lớp phủ | Phải có lớp phủ trong suốt |
| Mạ điện | Sáng như kim loại thật | Tùy lớp mạ và lớp lót | Khó với tranh lớn, nhiều khe sâu |
| Phủ màu titan trên inox | Ánh kim sắc, đều màu | Cao trong nhà | Chỉ làm trên inox, giới hạn kích thước buồng phủ |
| Dát vàng lá | Ấm, có vân lá, rất sang | Cao nếu vàng thật và phủ tốt | Thủ công, tốn công, kỵ lau mạnh |
Với phần lớn tranh phòng khách trong tầm giá phổ thông, sơn nhũ có phủ bảo vệ hoặc sơn tĩnh điện ánh kim là lựa chọn thực tế. Phủ màu titan đáng cân nhắc khi bạn muốn màu vàng bền lâu và chấp nhận nền inox. Dát vàng lá hợp tranh độc bản hoặc một chi tiết nhấn nhỏ.
Vì sao tranh nhũ vàng hay bị xỉn
Nhiều loại sơn nhũ vàng có hạt bột kim loại hợp kim đồng. Những hạt này nằm sát bề mặt để tạo ánh kim, nên nếu không có gì che chắn, chúng tiếp xúc trực tiếp với không khí ẩm, mồ hôi tay, khói bếp và dần oxy hóa, chuyển sang màu nâu xỉn, có khi lốm đốm xanh. Đó là lý do một bức tranh nhũ vàng mới tinh rất đẹp mà sau một mùa nồm đã sạm.
Lớp phủ trong suốt bảo vệ các hạt ánh kim khỏi không khí và tay chạm. Đổi lại, lớp phủ làm ánh kim dịu đi một chút. Một số người bán chọn không phủ để tranh rực rỡ trong ảnh và lúc giao, nhưng người treo tranh là bạn, nên hãy hỏi thẳng.
Vị trí treo cũng quyết định tốc độ xỉn. Tranh nhũ vàng gần bếp, phòng tắm, cạnh bể cá, hay nhà ở vùng ven biển xỉn nhanh hơn rõ. Ở những chỗ đó, nên cân nhắc cách làm bền hơn, hoặc chọn màu vàng đồng mờ vốn trông đẹp ngay cả khi hơi sẫm đi.
Một dấu hiệu sớm nên để ý: những vết vân tay mờ trên mặt nhũ sau vài tuần sẫm lại thành vệt. Đó là mồ hôi tay phản ứng với lớp nhũ không được che chắn, thường gặp ở tranh đặt thấp, trẻ nhỏ hay sờ vào.
Mạ điện: không phải lúc nào cũng hợp tranh sắt
Mạ điện cho lớp kim loại thật nên ánh sáng rất đẹp, nhưng với tranh sắt có vài trở ngại. Tranh khổ lớn có thể không vừa bể mạ của xưởng. Tranh nhiều khe sâu, góc trong và chi tiết dày đặc khiến lớp mạ dày ở mép ngoài, mỏng ở trong khe, màu không đều. Thép cũng thường cần lớp lót trung gian để lớp mạ màu bám và chống gỉ tốt.
Vì thế, với tranh sắt cắt laser cỡ lớn, nhiều xưởng chọn sơn ánh kim hoặc chuyển sang inox phủ màu titan thay vì mạ điện. Mạ hợp hơn với chi tiết nhỏ, phụ kiện, khung viền hay tranh nhỏ hình khối đơn giản.
Khi ai đó nói tranh được "xi vàng", hãy hỏi cụ thể: xi là mạ điện, phủ chân không hay sơn nhũ, trên nền thép hay inox, có lớp phủ bảo vệ không. Cùng một chữ trong nghề có thể chỉ ba cách làm rất khác nhau, và giá, độ bền cũng khác nhau theo.
Phủ màu titan trên inox: bền nhưng có giới hạn
Cách này tạo màu bằng một lớp hợp chất cực mỏng bám lên inox trong buồng chân không. Lớp màng cứng, bám chắc, bền màu trong nhà và không cần phủ thêm sơn. Nền inox xước bên dưới vẫn lộ ra qua lớp màu, nên tranh có ánh kim loại thật với vân xước mịn, rất khác vẻ phẳng của sơn nhũ.
Giới hạn đầu tiên là phải dùng inox, nên giá vật liệu đã cao hơn thép. Giới hạn thứ hai là kích thước buồng phủ; tranh rất lớn có thể phải chia tấm. Thứ ba, lớp màu mỏng nên vết trầy sâu xuyên qua sẽ lộ màu inox bạc và gần như không dặm được tại chỗ.
Màu vàng phủ titan giữa các mẻ có thể lệch nhẹ, nên với bộ nhiều tấm nên làm cùng một mẻ. Nếu tranh có mối hàn, mối hàn cần được xử lý trước khi phủ, nếu không vùng hàn lên màu khác. Đây là những câu cụ thể đáng hỏi khi đặt tranh inox màu.
Về chăm sóc, mặt inox phủ màu chỉ cần lau bằng khăn mềm ẩm rồi lau khô. Tránh bột cọ, miếng cước và chất tẩy mạnh vì chúng mài mòn lớp màu mỏng, để lại vệt bạc không sửa được.
Dát vàng lá: nghề thủ công cho tranh độc bản
Dát vàng lá là nghề tỉ mỉ: bề mặt được làm phẳng, quét keo chuyên dụng, chờ đúng độ se, đặt từng lá mỏng như cánh ve, miết nhẹ, phủi phần thừa rồi phủ bảo vệ. Vì lá rất mỏng nên mọi gợn, vết bẩn trên bề mặt nền đều lộ ra, công chuẩn bị nền chiếm nhiều thời gian hơn công dát.
Lá vàng thật bền màu, không xỉn, nhưng giá cao. Lá hợp kim giả vàng rẻ hơn nhiều nhưng sẽ xỉn nếu không phủ bảo vệ, giống như sơn nhũ. Nhìn bằng mắt lúc mới làm, hai loại khá giống nhau, nên hãy hỏi rõ và ghi vào thỏa thuận.
Với tranh sắt, dát vàng thường chỉ dùng cho một phần: vầng trăng, mặt trời, nhụy sen, vài vảy cá nổi bật, để tạo điểm nhấn trên nền đen hoặc giả cổ. Cách dùng tiết chế như vậy vừa tiết kiệm vừa đẹp hơn dát kín cả bức.
Chọn sắc vàng theo không gian
Phòng khách hiện đại tường sáng. Vàng đồng mờ hoặc vàng xước phủ titan thường dễ nhìn hơn vàng bóng gương. Một bức tranh đen có vài chi tiết vàng nhấn cũng sang mà không chói.
Sảnh lễ tân, nhà hàng ánh đèn vàng. Vàng bóng bắt đèn rất tốt, nhưng nên tính góc đèn để không lóa vào mắt khách ngồi đối diện.
Phòng ngủ. Nên dịu: vàng đồng mờ, vàng cổ, hoặc chi tiết dát vàng nhỏ. Mảng vàng lớn phản chiếu đèn ngủ dễ gây khó chịu.
Bếp, phòng tắm, ban công. Tránh sơn nhũ không phủ. Nếu muốn ánh vàng, nghiêng về inox phủ màu titan hoặc chấp nhận màu vàng đồng sẽ sẫm dần.
Văn phòng tối giản. Một đường vàng mảnh trong tranh đường nét một nét trên nền đen thường hợp hơn tranh vàng toàn phần.
Quán cà phê, tiệm tóc nhiều gương. Gương nhân đôi mọi mảng vàng bóng, dễ thành rối mắt. Vàng mờ hoặc vàng cổ chỉ ở viền hình giúp tranh nổi mà không tranh chấp với gương và đèn trang trí. Treo thử bản giấy ở vị trí dự định rồi nhìn từ ghế khách ngồi trước khi chốt.
Câu nên hỏi trước khi đặt tranh ánh vàng
Màu vàng là chỗ dễ có hiểu lầm nhất giữa người mua và xưởng, vì một chữ "vàng" có thể chỉ nhiều cách làm. Nên hỏi:
- Màu vàng được tạo bằng cách nào: sơn nhũ, sơn tĩnh điện ánh kim, mạ, phủ titan hay dát lá?
- Nền bên dưới là thép hay inox?
- Có lớp phủ bảo vệ cuối không, phủ loại gì?
- Nếu dát lá, là vàng thật hay lá hợp kim?
- Bộ nhiều tấm có làm cùng một mẻ để đều màu không?
- Xỉn màu trong thời gian đầu ở điều kiện bình thường được xử lý thế nào?
Nếu xưởng gửi ảnh mẫu, xin thêm một ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên không đèn rọi và một ảnh cận cảnh mép chi tiết. Ánh kim dưới đèn rọi trông gần giống nhau ở mọi cách làm, còn ánh sáng tự nhiên và mép cắt mới cho thấy lớp vàng dày mỏng, đều hay loang.
Ghi câu trả lời vào báo giá. Khi hai báo giá cùng ghi "tranh vàng" mà chênh nhau nhiều, gần như chắc chắn là khác cách làm, và bạn cần biết mình đang so cái gì với cái gì.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sắt sơn nhũ vàng giữ màu được bao lâu?
Tùy loại nhũ, lớp phủ và nơi treo. Có phủ bảo vệ tốt, treo phòng khô thì giữ màu nhiều năm; không phủ hoặc treo gần bếp, nơi ẩm thì có thể sạm sau vài tháng. Không có con số chung cho mọi tranh.
Xi titan vàng có phải vàng thật không?
Không. Đó là lớp hợp chất titan rất mỏng phủ trên inox, cho màu giống vàng và khá bền. Nó không chứa vàng thật, nên giá phụ thuộc inox, kích thước và công phủ chứ không phụ thuộc giá vàng.
Tranh nhũ vàng bị xỉn có làm mới lại được không?
Thường phải nhờ xưởng làm lại lớp màu và phủ bảo vệ, vì lau chà mạnh chỉ làm loang thêm. Không tự dùng hóa chất tẩy rửa đánh bóng, dễ làm trôi lớp nhũ và lộ nền bên dưới.
Dát vàng lá có lau được không?
Chỉ nên phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô mịn, nhẹ tay. Lá vàng rất mỏng, lau ướt hay chà xát dễ làm rách hoặc mòn, nhất là khi lớp phủ bảo vệ mỏng.
Có nên làm cả bức tranh màu vàng không?
Tùy không gian, nhưng nhiều trường hợp chỉ vài chi tiết vàng trên nền tối lại đẹp và tinh tế hơn. Tranh vàng toàn phần khổ lớn dễ chói dưới đèn và lấn át đồ nội thất xung quanh.